Jебреннеҥ келген тилис

Алтай тил – тÿрк тилдердиҥ эҥ jебрендериниҥ бирÿзи дегенине бис темигип калганыс. Анайда jаҥыс ла билимчилер эмес, а политиктер де айдадылар. Ол ок ӧйдӧ кандый ла тил öйлö кожо солынып турганын база билерис. Jе 1889 jылда Н.Ядринцев тапкан, 1893 jылда В.Томсен ачкан, 1894 jылда В. В.Радлов кычырган Моҥол jериндеги Кӱл-тегинге учурлалган таш бичиктерди алзабыс, алтай тилис андый ла тыҥ кубулбаганы jарталат. Темдектезе, 90-чы jылдарда ады jарлу билимчибис Александра Тыбыкова jебрен тÿрк тил аайынча лекциязында улу тÿрк черÿбашчы болгон Кÿл-тегинге учурлалган кереестерде оныҥ jуу-согуштарда минген калганчы ады Öксÿс деп чололу болгонын темдектеп, туулу Алтайдыҥ кöп jурттарында «сирота» деген орус сöсти, jебрен тÿрктер ле чылап, эмдиге «öксÿс» деп айдыжып турганын jетирген эди. Кийнинде бойымныҥ кулагымла анайда Сайдыс ла Чибит jурттардыҥ улузы эрмектежип тургандарын уккам. Jе алтай литературный тилге jебрен сöзистиҥ «öскÿс» деген метатезазы киргени учун бӱгӱн озогы сӧс ундылардыҥ бери jанында. Jаан болзо, öксÿс деп ол jурттардыҥ 60 jаштаҥ ашкан каргандары айдадылар. Тил ÿренеринде «метатеза» деп сöстö табыш эмезе ÿйе солынганын айдадылар.

         Кÿл-тегин 14 чак кайра 684-731 jылдарда jуртаган. Ол Экинчи эмезе Кÿнчыгыш деп адалган Тÿрк каандыкты Кытайдаҥ jайымдаган Кутлык каа-каанныҥ уулы болгон. Кÿл-тегинниҥ нерелÿ jÿрÿми керегинде Jоллык-тегин бичиген. Таш кереестерге ӱлгерлик jолдыктар jебрен тÿрк ле jебрен кытай тилдерле кезилген. Телекейлик билимге таш бичиктер «орхоно-енисейские надписи» деп кирген. Россияда олорды кычырарын немец ле дачан укту билимчилер Василий Васильевич (Фридрих Вильгельм) Радлов ло Вильгельм Людвиг Петер Томсен 1891 jылда баштагандар. Бу «мöрöйдö» jеҥÿни В.Томсен алган. «Дешифровка орхонских и енисейских надписей» деп адалган докладын ол 1893 jылдыҥ jаҥар айыныҥ 15-чи кÿнинде Копенгагенде эткен. В.Радлов дезе, орус тилге бойыныҥ ла Томсенниҥ ачылталарына тайанылып кöчÿрилген Оркондогы эки бичикти 1894 jылда, Энесайдагы тöртöн бичикти 1895 jылда кепке баскан. Сибирдиҥ ле Тӧс Азияныҥ тӱрк калыктарыныҥ тилдерин ӱренбеген болзо, ол мындый jаан ишти бӱдӱрип болбозы jарт. Кийнинде В.Радлов алтай, байат, шор, куманды, хакас, тыва, уйгур, казах, кыргыс ла Сибирдиҥ татарларыныҥ тилдерине, фольклорына ла тӱӱкилерине тайанып, «Образцы народной литературы тюркских племен» ло «Опыт словаря тюркских наречий» деп адалган бир канча монографияларын jазаган. В.Радлов Алтайда 12 ле jыл, чикелей айтса, 1859-1871 jылдарда jаткан. Алтай тилге jарлу тюркологты 1860-1861 jылдардыҥ кыжында Барнаулда Яков Тоҥжон деп кижи ӱреткен. А I том «Образцы народной литературы племен, живущих в Южной Сибири и Дзунгарской степи» деп бичигин ол Киприен Чöбöлкöплӧ кожо тургускан деп айтса, jаан ла jастыра болбос. К.Чöбöлкöп бу чыгармага Алтай ичинеҥ jуулган бастыра бичик-биликти jаҥыс ла jуушкан ла орус тилге кӧчӱрген эмес, а бойы да чӱмдеген. Оныҥ бу jуунтыда кепке базылган «Чöбöлкöптÿҥ jÿрÿми» деп автобиографиялык очеркин В.Радлов алтай литератураныҥ кириллица алфавитле бичилген баштапкы чӱмдӱ сӧзи деп jарт таныган.

Совет ӧйинде алтайлардаҥ озогы тӱрктердиҥ таш бичиктерин Сазон Суразаков шиҥдеген. Мында эҥ ле jилбилӱзи jарлу билимчи, бичиичи ле поэт jебрен тӱрк ӱлгерликти бӱгӱнги тӱрк тилдӱ калыктардыҥ баатырлык сооjыҥдарыла колбогоны ла кезик ӱзӱктерди алтай тилге кӧчӱргени. Алтай литератураны текшилей алзабыс, jебрен тӱрктерле бисти, алтайларды, эҥ озо ло эҥ элбеде Аржан Адаров таныштырган. Ол jайаан ижинде jебрен тӱрктерге, кезер-таш болуп кубулган эленчектериске, ондор тоолу ӱлгерлер, сонет («Кӱл-тегинниҥ кӧлӧткӧзи»), поэма («Тонйкук») ла трагедия («Каганаттаҥ келген самара») учурлаган.

Кӱл-тегинге учурлалган таш бичиктер эмдиги Монголияда Оркон сууныҥ jарадында Хөшөө-Цайдам деген ӧзӧктӧ тургузылган. Бисте Кӧӧжӧ-Агаш болзо, моҥолдордо – Хӧӧшӧ-Цайдам. Моҥол «цайдам» ла алтай «чейдем» деген сӧстӧрди орус тилге кӧчӱрзебис, текшилей «смесь» деген сӧскӧ келижет. Моҥолдор цайдам деп борjоҥду, куjурлу, марчалу jерлерди айдадылар, а бисте алдында чейдем деп тусту, сӱттӱ чайды адайтандар. Бӱгӱнги тилде бу сӧсти кӧп jандай «чейинти» деген синоними солыйт. Таш кереестеги таш бичиктерди орус тилге Сергей Малов ло Анатолий Преловскийдиҥ кöчÿргендерин алып, бÿгÿнги алтай тилге тапташтырзабыс, солун ачылталар ачылат. Темдектезе, бичик Кÿл-тегинге учурлалган, бичиген кижи – Jоллук-тегин. Булардыҥ аттарына «тегин» деген сöс не кожулган? Баштапкызында, олор каандардыҥ уулдары, экинчизинде, ол туштагы jаҥ-ээжиле олорго каан болорго jарабас. Нениҥ учун дезе, каанныҥ ордына каан болуп канчанчы уулы отуратаны озолондыра jарт болгон. Кöп сабада каанныҥ ордына каан болуп jаан уулы отуратан. Оныҥ учун каан болорго jарабас уулдарыныҥ аттарына «тегин» деген сöс колболгон, а каанныҥ jамызында адазын солыйтан уулдарыныҥ аттарына «солтон» деген сöс кожулатан. Кÿл-тегин ле Jоллук-тегинде адаларын солыйтан jаҥ болгон болзо, олор Кÿл-солтон ло Jоллук-солтон деп адаткылаар эди.   Тÿрктер ислам jаҥду калыктарды jеҥерде, «солтон» «султанга» солынып, учурыла каан дегенине кöдÿрилген. Темдектезе, Египетти ле Тÿркийени султандар башкаргандарын билерис. А орус албатыда Александр Пушкин бичиген Салтан-каан бар. «Сказка о царе Салтане, о сыне его славном и могучем богатыре князе Гвидоне Салтановиче и о прекрасной царевне Лебеди» деп адалган чöрчöкти билбес кижи jок болбой. Тӱрк калыктар ортодо калганчы солтон до, каан да болгон башчы – Абылай. Ол казахтардыҥ Орто Jӱзин 1771-1781 jылдарда башкарган.

Таш бичиктерде Кутлык каа-каанныҥ бай ады Эльтериш-каган, а Бӧгӱ каа-каанныҥ бай ады Бильге-каган болгоны керегинде айдылат. Удура кӧрбӧс, улу тынбас каандарыска Элтериш деп ат элин тергени (орныктырганы), Экинчи эмезе Кÿнчыгыш деп адалган Тÿрк каандыкты Кытайдаҥ jайымдаганы учун, а Билге деп ат каанныҥ билгири, ойгоры учун берилгендери jарт. Орус сöзликтердеҥ «каган» ла «каганат» деген сöстӧрдиҥ учурын кычырзабыс, кöп сабада «титул главы государства у древних тюркских народов, с конца VIII – начала IX в. наряду с титулом князь – у восточных славян, в XIII в. – у монголов» ло «каганат – историческое государство, глава которого носил титул кагана. Название происходит от титула верховного правителя у части тюркоязычных народов – «каган» («царь царей»)» деп темдектелген. Телекейлик тӱӱкиде каганат деп jӱк ле тӱрк каандыктар эмес, а хазар да, авар да, орус та каандыктар адагандар. Бис, бÿгÿнги алтайлар, «каа» деген сöзисти ундып койгоныс, тузаланбай jадыс. «Каа-каан» деген сöс-оҥдомол Алтай ÿсти алтан каан, jердиҥ ÿсти jетен каан тушта табылганы jарт. Каа-каан деп jаан каанды, каандардыҥ каанын адайтандар. Алтай литературада Кыргызак деп атту каа керегинде Иван Шодоев «Кызалаҥду jылдар» деп романында бичиген эди. База Jыбаш Каинчинде «Калтар атту Кааканыҥ Суркаш эшке jÿргени» деп адалган куучыны бар. «Каа-ака», «каа-акам» деп адазыныҥ эмезе карган адазыныҥ jаан аказын байлап адайтан jаҥжыгу бу ла XX чактыҥ ортозына jетире болгон. Темдектезе, бисте, Элек оодузында, каа-акам (кыскарта – какам) деп Попуш-акамды адайтаныс. Ол Баладиев Электиҥ эҥ jаан уулы, адазы 1943 jылда, карындаштары (Танытпас, Таныжар ла Байрым) Ада-Тöрöл учун Улу jууда божогылап каларда, Элек оодузыныҥ бажы, башчызы болгон.

Jебрен таш бичиктерди кӧчӱреринде болгон келишпестер jанынаҥ айтса, «кӧк тӱрктер» деген оҥдомол орус тилге «голубые тюрки» эмезе «синие тюрки» деп кӧчӱрилгени jастыра болгодый. Мениҥ санаа-шӱӱлтемле, кӧк тӱрктерди «небесные тюрки» деп кӧчӱрер керек. Мындый jастырыштыҥ шылтагы баштапкы тургузылган алтай-орус сӧзликтерде «теҥери» деп сӧс булгакту кӧчӱрилгени. Jебрен тӱрктерде теҥери эки учурлу болгон: 1. кудайдыҥ ады; 2. кудайдыҥ jуртты. Jе протоиерей В.Вербицкий «Словарь алтайского и аладагского наречий тюркского языка» деп сӧзлигин тургузып турарда, «теҥерини» jӱк ле «небо» деп кӧчӱрген, а «имя бога» деген экинчи оҥдомолды темдектебеген. Бу ок сӧзликте «кӧк» деген сӧс-оҥдомол база jӱк ле ӧҥ болуп, «синий» эмезе «голубой» деп кӧчӱрилген, а кудайдыҥ jуртыныҥ, теҥериниҥ, синонимы болгоны база темдектелбеген. Эмдиги алтай тилде «кӧк тӱрк» («небесный тюрк») деген оҥдомолды тӧкпӧй-чачпай кӧгӧл-маймандар алып келген. Оныҥ учун олорго бастыра алтай албатыныҥ адынаҥ jаан быйан айдар керек.

XX чакта биске «руна» деп адалган ташка, агашка ла тудунган-кабынганына кезилген бичимелдерди jебрен jармандар jазагылаган ла ол сӧсти jарман тилдеҥ орус тилге кӧчӱрзе, та «шепот», та «тайна» болор деп jартагандар. Алтайлар XIX чакта Jарман деп Германияны адагандар. Эмди кӧрӧр, угар болзо, руналарды эмдиги jармандардыҥ ук-тукумы эмес, а эмдиги венгрлердиҥ ада-ӧбӧкӧлӧри jазагылаптыр. Баштапкызында, венгр тилдиҥ róni деген глаголын орус тилге кӧчӱрзе, «отмечать», «вырезать» болор. Экинчизинде, эмдиги венгрлер jебрен тӱрктердийине тӱҥей бичимелдерин Кӱнчыгыш Трансильванияда XIX чактыҥ ортозына jетире кескилептир. Ӱчинчизинде, Венгрияныҥ премьер-министри Виктор Орбан калганчы ӧйлӧрдӧ «венгрлер – кыпчак тӱрктер» деп айдып, 2018 jылда Тӱркменистан ла Тӱндӱк Кипрле кожо Азербайджан, Казахстан, Кыргызстан, Тӱркийе ле Узбекистан тӧзӧгӧн Тӱрк ороондордыҥ организациязына кӧрӧӧчи болуп кирген.