Быjыл алтай калык Арасейге киргениниҥ 270 ле Алтайда республика тöзöлгöниниҥ 35 jылдыктары толуп jатканы керегинде элбеде угузылат ла олорго учурлалган керек-jарактар öткÿрери билдирлÿ кöптöдилген. Мында элдеҥ ле озо темдектегедийи – юбилейлик jылтоолоштор беш-он jылдардыҥ бажында тÿÿкилик jолыбыстыҥ турулталарына ширтÿ-шиҥжÿ öткÿрер айалгалар тöзöп турганы.
270 jыл – калыктыҥ jÿрÿминде узун jол, узак öй эмес. Амыр-энчÿ jÿрÿмде, эҥке-тоҥко jадында бу кире öйдиҥ öткöни билдирбей де калар. Jе бистиҥ учуралда андый болбогон. Бала-каанныҥ бийлерине черт берип, Арасейге кирген öйисти текшилей алзабыс, оныҥ 161 jылын Российский Империяда, 74 jылын Советский Союзта jуртадыбыс. Бу эки ороонныҥ тил билишпес jоны аайынча «этнический» эмезе «национальный» деп адалган политикалары «народ, не имеющий национального самосознания – есть навоз, на котором произрастают другие народы» ла «советский народ – новая историческая общность людей» деген доктриналарга тöзöлгöлöнгöн болгон. Калганчы 35 jыл, 1991 jылдаҥ ала бÿгÿнги кÿнге jетире, Россия Федерациязыныҥ jаҥыртылган Конституциязында «государственным языком <…> является русский язык как язык государствообразующего народа, входящего в многонациональный союз равноправных народов» деп керелелген ороондо jуртайдыбыс. Бÿдÿмдериле ÿч башка ороондордыҥ ортолорында эки катап jаҥ солынарда, чаксыраарга да келишти, jуулаштыс та, jоксырадыс та. Jе, Кудайга баш, кырылбадыс, jоголбодыс… 270 jылга кайлыкталбай, кайылбай, калык болуп öзÿп, нация кемине кöдÿрилип келгенис тÿÿкилик учурлу керек эмей. Бала-каанныҥ ада-öбöкöлöрсти Арасейдиҥ тергеезине алары керегинде Чычкан (1756) jылдыҥ кÿÿк айыныҥ 2-чи кÿнинде jазаган Ука(а)зында «они ныне принуждены просить о протекции её императорского величества единственно только для того, чтобы этим спастись от китайцев, а впоследствии хотят быть свободными» деп темдектелген эди. Бÿгÿн бисте республика бар. Айдарда, ада-öбöкöлöристиҥ алдынаҥ бойы jадар деген санаа-кÿÿни, амадузы jÿрÿмде кезектей де болзо, бÿткени бу эмес пе?
«Кезектей де болзо» деп нениҥ учун айдып тургам дезе, Россия Федерациязы республикаларын тöс jасагында «государстволор» деп керелеген де болзо, ол ок öйдö олордыҥ политикалык сайламазын jаргылык jöптöринде «это не обозначение наличия у них государственного суверенитета, а отражение определённых особенностей их конституционно-правового статуса, связанные с факторами исторического, национального и иного характера» деп темдектегени. Тÿÿкилик, нациялык ла öскö дö башкаларды алзабыс, олорго тил, культура, тÿÿкилик эзем, бирлик кÿÿн ле текши jилбÿ кирет. Булардыҥ бажында тил турганы тегин эмес. Калыктарды, нацияларды бой-бойлорынаҥ элдеҥ ле озо тилдери аҥылайт. Бисти, алтайларды, öскö калыктардаҥ, ол тоодо тилмеш тÿрк те калыктардаҥ ла нациялардаҥ су-алтай тилис башкалап jат ине. Оныҥ учун калганчы 35 jылга республикан jаҥдардаҥ тöрöл тилиске кандый аjарулар болды деп сурак тургузып, каруузын бедирезебис, керектер талдама: 1997 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 7-чи кӱнинде јарадылган республиканыҥ Конституциязыныҥ 13-чи тизиминиҥ 1-кы пунктында алтай ла орус тилдер республикада государственный тилдер деп керелелип, бу ла ок тизимниҥ 3-чи пунктында «алтай тил алтай калыктыҥ бойын нация деп оҥдоорыныҥ тӧзӧлгӧзи» ле «республиканыҥ јаҥдарыныҥ органдары алтай тилдиҥ орныгарына, чеберлелерине, ӧзӧрине ле тузаланар айалгалары элбеерине јӧмӧжöт» деп темдектелген. Ол ло öйдö баштапкы Тöс Jасагыбыстыҥ алтай тилис аайынча jараткандары бÿгÿн канча процентке бÿтти деген сурак тургузып, каруузын бедирезебис, керектер арылык-берилик: 29 jылга бу ууламjыда эдилген ишти талдама деп айдып болбозыс. Тилисти орныктырар, чеберлеер, ӧскÿрер ле тузаланар аргаларын элбедер деген суракта «кара албаты», «тегин jон» дейтен текши улузыста кандый да буру jок. Кара албаты, тегин jон алтай тилиле канайда куучындашкан – онойдо ло куучындажат ла келер öйдö дö куучындажар. Бу jанынаҥ олорго кандый да некелте jок. Jе, бот, алтай тил аайынча jаҥныҥ алдына каруулу элдиҥ элчилерине ле jонныҥ алдына каруулу jонныҥ jолчыларына сурактар бар…
Конституциялык тöзöлгöлö белетелген ле jарадылган курултайдыҥ jасактары ла башкаруныҥ тап-кемдик jöптöри алтай тилдиҥ öрöлöй öзöр аргаларын сÿреен элбеткен. Алтай тилдиҥ тузаланылар аргаларын элбедер ууламjыда аай база бар. Элбеде jетирÿлер эдер эп-аргалар, литература, бичик чыгарту, библиотекалар, jаҥар, кай, кожоҥ, биjе, театр, культуралык байрамдар, культураныҥ колледжи, спорт ойындар, билим шиҥжÿлер ле оноҥ до öскöлöри келишкенче иштелет ле кеминде öткÿрилет. Ӱредÿ келтейин алзабыс, бÿгÿн алтай тилди ÿредери аайынча федерал ла республикан чыдуларлу ÿч учреждение иштейт: «Горно-Алтайсктыҥ эл университеди», Горно-Алтайсктыҥ В.А.Сластёниниҥ адыла адалган педагогикалык колледжи» ле «Алтай Республиканыҥ ÿредÿ ишчилериниҥ билгирин бийиктедер ле такып профессионал ÿредÿ берер инсититут». Кыскарта айтса, республиканыҥ школдорында колледж ле университеттиҥ «алтай тил» ле «алтай литература» деген предметтер аайынча белетеген ÿредÿчилери бала-барканы институттыҥ билимчилериниҥ алтайлардыҥ культуралык байлыктарына тайанып тургускан бичиктериле ÿредедилер. Алтай тил ле алтай литератураны ÿренерине керектÿ учебный, учебно-методический ле дидактический бичиктер тургузарында алтаистиканыҥ С.С.Суразаковтыҥ адыла адалган билим-шиҥжÿлик институдыныҥ камааны сÿрекей jаан. 1951 jылда учреждение тöзöлип турарда, языкознание, диалектология, литературоведение, тÿÿки, этнография, фольклор аайынча билим шиҥжÿлер öткÿрери ла олордыҥ турулталарын jарлаары, учебниктер ле учебный пособиелер jазаары билим учреждениениҥ ижиниҥ тöс ууламjызы болгон. Керек мындый болордо, алтай тил эрте jаста чыгып jаткан баштапкы кöк чилеп, тызырада öзö бергедий болгон…
Jе jÿрÿмде онойдо келишпей jат. Мында биске айас кÿнде теҥери унчуккандый табыш ООН-ноҥ келди. Оныҥ телекейлик ÿредÿ, билим ле культура учун каруулу биригÿзи беш jыл кайра алтай тилди «jоголып калар чочыду бар тил» деп темдектегени болды. ЮНЕСКО «Атлас языков мира, находящихся под угрозой исчезновения» деп адалган бичигинде тöрöл тилисти 2020 jылдаҥ озо «уязвимый» деп керелеген болзо, оныҥ кийнинде «есть угроза исчезновения» деп быжулаган. Учуры jаан учреждение мындый тÿп-шÿÿлтезин Россия Федерациязы республикаларында экинчи государственный тилдерди кыйалтазы jогынаҥ ÿредерин токтотконы ла олордыҥ ÿренер öйин неделеде 2 саатка jетире астатканыла чике колбогон. 2025 jылда СанПиН (санитар-эпидемиологиялык ээжилер ле кем) баштапкы класстарда национал тилдерди ÿренерин неделеге бир саатка jетире астаткан эди. Тургуза öйдö алтайлар jуртаган jурттардыҥ школдорында ла балдардыҥ садтарында алтай тил ада-энелердиҥ кÿÿнзегендериле ÿредилет. 2025 jылдыҥ jаан изÿ айында берилген jетирÿле болзо, алтай тилдиҥ адылу jаҥы технологиялар тузаланылган кабинеттери республиканыҥ 143 школыныҥ 53 ле школында, 160 балдардыҥ садтарыныҥ 28 ле садында иштейт.
Алтай тил jоголордыҥ jолында турганы ЮНЕСКО jогынаҥ да jарт кöрÿлет. Анчада ла тöрöл тилистиҥ кунураганы санааркадат. 2022 jылда берилген jетирÿле болзо, Алтай Республикада орто тооло эрлер – 62,5, эпшилер – 74,7 jаш jажайдылар. Быjылгы jылдаҥ ала чоттозобыс, андыйлардыҥ тоозына XX чактыҥ 50-60 jылдарында туулган улус кирет. Бу улусты бÿгÿнги ÿйедеҥ аҥылап турганы – олор тöрöл тилин сÿреен jакшы билгендери. Су-алтай jурттарды алза, баштапкызында, олор школго барарга jетире jÿк ле алтай тилиле куучындашкандар. Экинчизинде, школго барала, баштамы класстарда бастыра предметтерди алтай тилиле ÿренгендер. Орус тил I класста ÿредилбеген, оноҥ неделе сайын II класста – 2 саат, III-IV класстарда – 4 сааттаҥ ÿредилген. Текшилей алтай тил ле алтай литература VIII класска jетире, орус тил ле орус литература ла öскö предметтер орус тилле X класска jетире ÿредилген. Ӱчинчизинде, ол öйлöрдö туулу Алтайда радио берилтелерин алтай ла орус тилдерле öткÿрген. Телевидение jÿк орус тилле, jÿк бир каналла кöрÿлтелерин текшилей 70 jылдарда баштаган. Тöртинчизинде, бÿгÿн 60-70 jашту улустыҥ jаш тужы алтай литературалык тил сÿреен jаан öзÿм алынган öйгö келишкен. Поэт Шатра Шатиновтыҥ «собурып ылгазаҥ, / алтай сӧстӧрдӧҥ // солоҥыдый jараш / jолдыктар чӧйӧриҥ» деп ÿлгерлеген öйи. Бу улус эмди jааналар jерине jангылай бергилезе, jаан энелеринеҥ, jаан адаларынаҥ уккан, ада-энелеринеҥ алган, алтай литература берген су-алтай сöзин, эрмегин бойлорыла кожо апарары jарт. Тил анайда ла кунурап jат ине.
СССР тушта чÿмдÿ сöс айдары профессия болгон. Профессионал бичиичи чÿмдемел ижи учун ишjал алган, а алтай тилле кепке базылган бичиктердиҥ тиражтары ол öйлöрдö 3-5 муҥ экземпляр болотон. Совет jаҥ jайрадыларда бу керектер туруп калган. Бичинер деген иш, бичиичи деген профессия jоголгон. Бÿгÿн чыккан бичиктердиҥ тиражы 200-300 экземпляр ла олордыҥ да кöп сабызын чÿмдеечилер бойлорыныҥ акчаларыла кепке базадылар. Jе калганчы öйдö федерал jаҥдар литературага аjару эдип, 2025 jылдыҥ бажында Россияныҥ бичиичилер биригÿзиниҥ бажына президент Путинниҥ болушчызын тургускандар. А jылдыҥ учында öткöн jаан jуунда jаҥы председатель Владимир Мединский биригÿниҥ Уставына иштеери аайынча тÿзедÿлер эдилгенин ле мöрлÿ иштеген бичиичилерге берилетен премия-сыйлардыҥ тоозы да, кеми де канча катап кöптöдилгенин jетирген. Бийик jаҥдардыҥ мындый алтамдары алтай литературага экинчи тыныш берер, алтай тилдиҥ öзÿмине ээчий экпин экелер деп иженер керек…
Эмдиги бала-барканы тöрöл тилин билбей туру деп канайып бурулаарыс? Олор, jааналарына, таадаларына кöрö, орус тилге ородып койгон ÿйе туру. Тöрöл тилин олорго билезинде ле угарга келижет. Бу да су-алтай jуртта öзÿп-чыдап jаткан бала болзо. Калада ла аймактардыҥ тöс jурттарында тилин билбес алтай билелер кöп болгоны кемге де jажыт эмес. Jирме каналду телекöрÿлте ле ондор тоолу соцсетьтер тÿни-тÿжи орус тилле эрмектегилеп jатса, бала олордоҥ кайдööн качатан? Бала бойы телевизор кöрÿп, интернетке кирип турганы – бир тÿбегис, экинчи тÿбегис – орто ло jаан jаштулардыҥ смартфондорында отуратан öйлöри jашöскÿримле теҥдежип калганы. Бала-барка да, энелер де, jаанак-тайактар да интернетте теҥ-тай отургылаза, тöрöл тил ÿренер öй кайдаҥ табылатан? Калганчы öйлöрдö «школдыҥ алтай тил ле алтай литература ÿренер программалары öткÿре уур учун балдарга олорды оҥдоорго сÿрекей кÿч» деген санаа-шÿÿлтелер айдылары кöптöй берди. Керек дезе, кезик улус бу суракта тöрöл тил ле тöрöл литература ÿредер учебниктер тургускан билимчилерди де бурулаар кÿÿндÿ. Керектиҥ чынын алза, алтай тилин билер ÿренчиктерге бу учебниктер бир де уур-кÿч эмес. Сиркелеп-бийтеп ширтезе, jаан иштердеҥ jаан эмес jастыралар чыгып та келбей. Jе, элбеде алып, тереҥжиде кöрзöбис, биске учебниктерди тургускан ÿредÿчилердиҥ билгирин бийиктедер инсититуттыҥ методикалык кафедразыныҥ билимчилерине ле рецензенттер болгон школдыҥ ÿредÿчилерине jаан быйанысты айдар керек. Тöрöл тилисти орныктырар, чеберлеер, ӧскÿрер ле тузаланар аргаларын элбедер деген иш-тожыста, керек-jарактарыста бой-бойысты бурулайтаныс, бой-бойыска jарбыжатаныс, jарбынатаныс чек jарабас керек. Удурлажар, уружар эмес, карын да, бир санаалу, бирлик кÿÿндÿ болорго, биригер керек. Эдетен иштер эмди де кöп… Темдектезе, бир öйдö бÿдÿреечи jаҥда jети кижи иштейтен алтай тилдиҥ терминологиялык комиссиязы тöзöлгöн болгон, jе, ол онойдо ло толо иштебеген, башкарудаҥ суруу jок болуп jылыйып калган. Курултайда дезе, беш кижидеҥ турган jасактар ла jöптöр кöчÿрер ле редактировать эдер алтай тилдиҥ бöлÿги иштеген. Бÿгÿн алтай тилдÿ тилмешчи башкаруда чек jок, а курултайда дезе, бир ле специалист иштейт. Бу ла öйдö алтай тил республикада экинчи эл тил деп чоттолот…
Чынын айтса, республика тöзöлгöнинеҥ бериги 35 jыл алтайлардыҥ тили ле культуразы кöдÿрилердиҥ ордына кöмö базылып jатканын кöргÿсти. Тургуза öйдö сок jаҥыс республикан газедис («Алтайдыҥ Чолмоны») ла сок jаҥыс республикан бичик чыгартубыс («Алтын-Туу») – автоном учреждениелер, а алтаистиканыҥ сок jаҥыс институды – бюджет учреждение деп адалат. Республикан jаҥдар рыноктыҥ экономиказы ла рыноктыҥ колбуларына тайангылап, олорды jаҥыс ла тöзööчилериниҥ айбыларын, jакылталарын бÿдÿретен эмес, ол ок öйдö бойлорына акча-jööжö иштеп алатан учреждениелер деп чоттойт. Бÿгÿн бу öмöликтерге jииттер иштеп келбей турганын су-алтай тилдÿ специалисттер jедишпей турганыла колбойдылар. Ол ок öйдö ижин jаҥы баштап jаткан журналисттердиҥ ле билимчилердиҥ алатан ишjалыныҥ кеми канча кире болгоны керегинде табыштанбайдылар. Меге 2021-2025 jылдарда «Алтайдыҥ Чолмонында» ла Майма аймактыҥ «Сельчанка» газединде иштеерге келишкен. Кайкап аjаарганым: республикан газетте, муниципал газетке кöрö, ижи эки катап кöп лö ишjалы эки катап ас болгоны. Мыныҥ ÿстине республикан jаҥдарда сабырт ла этсе, «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» газеттердиҥ бюджеттерин тÿҥдештирер кылык бар. Ол ок öйдö алтай тилдÿ журналист, орус тилдÿ журналистке кöрö, коркышту кöп öйин кöчÿришке берип турганы аjаруга алынбайт. С.С.Суразаковтыҥ адыла адалган алтаистиканыҥ институдын алзабыс, керектÿ кемине jетире штат база кöптöбöгöн, ишjал база кöдÿрилбеген, билимчилер камык öйин ÿстинеҥ тöмöн келген jакылталар бÿдÿрерине бередилер. Мыныҥ бажында бойлорына кÿÿнзеген темаларла иштеерге öй дö келишпейт, кÿч те jедишпейт. Турултазында алтай билим ичери алтам болбой бир ле jерде туруп калгандый. Бÿгÿн, тилис кунурап jаткан öйдö, биске элдеҥ ле озо бойыстыҥ лексикологторыс ло алтай тилдиҥ тÿÿкизин шиҥдеер специалисттерис керек, ÿзеери филолог-тюркисттер ле филолог-монголисттер болгон болзо, оноҥ артык болор эди… Jе, институттыҥ тöзööчизине – Алтай Республиканыҥ ÿредÿ ле билим аайынча министерствозына – «мелкотемье» керек jок. Олорго берген айбыларын ла jакылталарын бÿдÿретен «авторский коллектив» керек. Орус албатыныҥ кеп сöзинде «кто платит, тот и музыку заказывает» деп тегин айдылбаган эмей.
«Алтын-Тууныҥ» тöзööчизи – Алтай Республиканыҥ национал политика ла jондык колбулар аайынча комитеди – бичик чыгармадагы ижин база ла ондый ок ÿлекерле апарганында jажыт jок. Бу jуукта бу комитет министерство кемине кöдÿрилип, эмди Алтай Республиканыҥ национал политика аайынча министерствозы деп адалат. Республиканыҥ башчызы Андрей Турчак национал политика учун каруулу ведомствоныҥ чыдулары элбедилгенин алтай калык Арасейге киргениниҥ 270 ле Алтайыста республика тöзöлгöниниҥ 35 jылдыктарыла чике колбогон эди. Айдарда, jаҥы национал министерство jаҥы национал политиказын алтайлардыҥ бойын нация деп оҥдоорыныҥ тӧзӧлгӧзи деп темдектелген алтай тили ары öлбöс лö бери öспöс айалгада туруп калганына аjару эдип, оныҥ орныктырылары, чеберлелери, öрö ӧзöри ле тузаланылар аргалары элбеери теорияда талдама угузылала, практикада быжу бÿтпей турганын лапту шиҥдеер ле оныҥ турултазы аайынча тап-кемдик jöптöр чыгарар деп иженер керек. Айла, jаҥы министр Людмила Сергеевна Варванец алтайларга туш-туура кижи эмес ине: Абай ичинде чыккан-öскöн, алтай тилди сÿреен jакшы билер. «Алтай тилдиҥ ле культураныҥ öзÿми керегинде» адылу конституциялык jасак jазаарын ла jöптööрин öй некеп jат. Бу jасакта эҥ ле озо аjаруга алынатаны алтайлардыҥ элбеде jетирÿлер эдер эп-аргалары, билими ле ÿредÿзи аайынча иштеп турган учреждениелерди ле «рыноктыҥ экономиказы», «реализация товаров», «самоокупаемость», «кирелте», «астам» деген оҥдомолдорды колбоорго jарабазы. Биске, мал азыраган улуска, мынайда кылынганы эштек ле атты бириктиргенин эзедет. Ат ла эштектеҥ мул деген тынду бÿдет. Jе, атта 64 лö эштекте 62 хромосом учун, мулда хромосомдордыҥ тоозы ортозындагы 63 болуп, мулдардыҥ ук улалтар аргаларын jоголтот.
СССР тушта болгон ассимиляцияныҥ ла аккультурацияныҥ салтары 35 jылга орды jок болуп jоголбогоны федерал да, республикан да jаҥдарга мак экелбейт. Алтай культураныҥ, анчада ла алтай тилдиҥ салымы аайынча санангадый, шÿÿгедий сурактар сÿреен кöп. Элдиҥ элчилери де, jонныҥ jолчылары да эп-jöптÿ, öмö-jöмö иштеп, алтай тилиске jаан jаҥыртулар эдер öй келген. Мениҥ санаамла, таҥмалыгыстыҥ таныктарын ла табыштарын алзабыс, [б] ла [п], [к] ла [х] табыштардыҥ ортозына су-алтай эки танык керек ошкош. Темдектезе, «б» танык алтай сöстиҥ бажында турза, орус «б» чылап угулбай jат ине (бичик, биле, бала), а «к» танык кату ÿнгÿр табыштарла турза, база орус «к» чылап угулбайт (калаш, кару, jакшы). Алтай тилде «э» танык jÿк ле сöстиҥ бажында турат деген ээжи база эмеш jастыра болгодый. Бÿгÿн Мерген, Семен деп бичилип турган аттар Мэрген, Сэмен деп угулып турган эмес пе? Орус тилде озодо ас тоодо «человек» деп, кöп тоодо «человеки» деп айдылып та, бичилип те турган болгон. Оноҥ «человеки» – устаревшая форма слова «человек», в современном русском языке правильно употреблять «люди» во множественном числе» деп jаҥы ээжи иштеп баштаган. Алтай тилдиҥ ээжилери тургузылып турарда, бу ээжи бистиҥ тилге автоматла кирип, ас тоодогы «кижини» кöп тоодо «кижилер» деп айдарга да, бичиирге де база jарабас болуп калган. «Людиниҥ» кöчÿрмези болуп «кижилердиҥ» ордына «улус» деп сöс кирген. Бир jанынаҥ, сананзаҥ, кижилер ле улус солынганына аjарбаза да кем jок учурал ошкош, солынган болзо, солынган, кандый бай ондо… Jе, экинчи jанынаҥ, jазап сананып, шÿÿп келзеҥ, «улус» деген сöс jебрен тÿрк-моҥол тилдерде сÿреен jаан учурлу сöс болгон. Улус деп сöслö ол öйлöрдö бöлÿк jон бойлорын бойлоры башкарынып jадарын темдектегендер. Алтайдыҥ jайзаҥдары Арасейге кирерге турарда, Бала-каанныҥ сайыттарыла бичишкен документтерде «улусные люди» деп айдылганы бар. Бу алтайлар Ойрот каандыкта бойлорын бойлоры башкарынып jатканын керелейт. Баштапкы алтай-орус сöзликтер тургузылып турарда, «Теҥери» деген сöс кудайыстыҥ ады болгоны ундылып калган. 1884 jылда Казанда кепке базылган «Словарь алтайского и аладагского наречий тюркского языка» деп адалган сöзликтеҥ ондый jартамал таппазыгар. Айса болзо, бир jанынаҥ, алтайлар кудайыныҥ адын байланып адабагандар, эмезе, экинчи jанынаҥ, православный абыстар конкурент кудайдыҥ адын öнöтийин адабагандар. Н.А. Баскаковтыҥ ла Т.М. Тощакованыҥ 1947 jылда Москвада кепке базылган «Ойротско-русский словарь» деп адалган сöзлигинде «Теҥери – 1. небо; 2. бог.» деп чындык темдектелген. Алтай-орус сöзликтер jанынаҥ текшилей айдар болзо, бу ууламjыда тутак jок. Сӧзликтер тургузылат ла кепке базылат. 2018 jылда алтаистиканыҥ институдыныҥ билимчилери белетеген 16 муҥ сӧстӱ «Алтай-орус сöзлик» деп адалаган сÿреен jакшы сöзлик чыкты. Jе, тиражы ас, 644 лö экземпляр. Мында билимчилердиҥ бир де бурузы jогы jарт, акча-манат олорго ÿстинеҥ тöмöн тÿжет.
Бÿгÿн, тöрöл тилис билдирлÿ кунурап jаткан öйдö, сöзликтерге эмеш башкарта кöрöр керек ошкош. 2010 jылдыҥ тулаан айында «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ 50-54 номерлеринде Михаил Михайлович Сазанкинниҥ «Алтай кар» деп сÿреен солун бичимели jарлалган. «Jилбиркектерге» деп рубриканыҥ алдына jарлалган jайаан иш тоҥ чыктыҥ алтай таладагы аттарына учурлалган. Текши тооло автор алтай карла колбулу 111 термин jарлаган. Бу кижиниҥ ижин «Алтайско-русский тематический словарь терминов снежного покрова Алтая» деп адаарга jараар. Тематикалык сöзлик классикалык сöзликтердеҥ эмеш башка болоры jарт. Темдектезе, баштапкызында, ондо сöстöр алфавитле берилбейт, экинчизинде, кемиле олор jаан эмес, ÿчинчизинде, классикалык сöзлик специалисттерге учурлалган болзо, тематикалык сöзлик тегин jонго jазалган. «Алтайско-русский тематический словарь ремесленных терминов, связанных с обработкой металла, кожи и производством оружия» деп адалган сöзлик тургузып кöрзöм, jаҥыс ла ундылып калган сöстöрис, оҥдомолдорыс эзедилип турган эмес, а öткöн öйис, тÿрбектелген тÿÿкибис ачылат…
Сэмен Танытпасов, алтай тилдиҥ адалгы кÿреезиниҥ турчызы
