Ӱлгерчи эпшини алтай поэзияда јаҥы ӱн деп адаарга јараар. Бойы керегинде айтканын јарлап, бир тизӱ ӱлгерлерин кычыраачыларга сыйлайдыс. Кӱпчеген јуртта чыккан-ӧскӧн, Горно-Алтайскта јуртайт.Артканын ол бойы мынайда куучындаган:»Меге алтай тилле бичиирге jарап jат. Сӧс ажыра алтай кижиниҥ кӧгӱс-санаалары иле кӧрӱнет деп бодойдым. Ӱлгерлер, куучындар бичиирине качан да ӱренбегем де, сананбагам да. Бойым керегинде айтсам, узак ӧйдиҥ туркунына билемле кожо Горно-Алтайск калада jададым. Чыккан-ӧскӧн jерим — Оҥдой аймак, Кӱпчеген jурт, таайларым jуртаганы — Каракол ӧзӧк, Бичиктӱ-Боом jурт, тӧрӧӧн-туугандарымныҥ jери — Кадын jакалай Ийин ичи.
5-чи класстаҥ ала Горно-Алтайск калада В.К. Плакастыҥ адыла адалган Гимназияда ӱренгем. Школдыҥ кийнинеҥ алган ӱредӱм — востоковедение — Москва калада, тюркология — Горно-Алтайск калада. Тургуза ӧйдӧ туризм ууламjыла иштеп јадым. Алтай тилле куучындап, кычырып турган улуска ӱлгерлерим учурлайдым»
***
Кокыр ӱлгер
Айландыра — меничектер,
Толтыра — мактанчактар.
Мен ле деп айдыжар,
Мен ле деп куучындаар.
«Мени уксаар,
Мени кӧрзӧӧр,
Мени кӧрӱп, меге сӱӱнзер!
Мениҥ jаражым — кайказаар!
Мениҥ сагыжым jӱске jуук!
Нени ле куучындазам — сен оны ук!
Мени jакшы айдып, сӱӱзер!
Мен болбозом, канайдарар?
Ончо неме туруп калар!
Ончо неме jадып калар!
А мен слерге jууктап болбозым,
Канай jӱререер — бойоордо.
Ал ла сагыжым бойымда !!!».
***
Ырызы — будыныҥ алдында
Ырысту кижи каткырган,
Ырызы jӱзинеҥ кӧрӱнген,
Ырызы кӧзинеҥ тӱшпеген,
Ырызы кӱнӱҥле кӱнӱҥ кӧптӧгӧн!
Ырызы оныҥ — теп тегин,
Ырызы — бӱткӱл бойында,
Ырызы оодылып калбаган,
Ырызын ычкынып баспаган,
Ырызы -бойыныҥ колында.
Ырысту кижи араай базытта,
Ырыс jӱзинеҥ тӱшпеген,
Ырыс jӱрегин сӱӱндирген,
Ырыс ичкери апарган.
Ырызы оныҥ — теп тегин,
Ырызы бӱдӱнге колында,
Ырызы jылыйып калбаган,
Ырызын бедиреп баспаган,
Ырызы — будыныҥ алдында.
***
Чӧрчӧк jеринде
Чӧрчӧк jеринде jакшы болуптыр!
Чӧгӧдӧп jанында улус туруптыр,
Чочып jӱргени joк болуптыр,
Чоокыр jӱрӱм joк болуптыр…
Jараш, ончо мызылдап ла турды,
Jакшы улус jанымда ла jӱрди.
Jакшы улус jармызы болуптыр,
Jакшы керектер эдилип ле турды.
Jарыжып тутканы — сӧс болуптыр!
Jӧӧжӧӧзи тоозы jок болуптыр,
Jӧмӧжип, бой-бойына болужып ла турды,
Jӱрексиреп, бууры кайылып ла jӱрди,
Jӱрегинде толо сӱӱш, арбынду ла болды.
Jерлежин тартып, кӧдӱрип ле jӱрди,
Je канай болужайын деп, суражып ла турды.
Jараш, ончозы мызылдап ла турды,
Jараш улус jанымда ла jӱрди.
Jакшы сӧстӧр урулып ла турды,
Jакшы керектер болуп ла
турды.
Jарыжып айтканы — сӧс болуптыр!
Jакшыныҥ jакшызын jакшызынып ла турдым,
Чӧрчӧк jӱрӱмди чочытпай ла турдым,
Чӧрчӧк jӱрӱмди ӱркӱтпей ле турдым,
Чӧрчӧк jӱрӱмди канадынаҥ туттым…
Чӧрчӧк jеринде jакшы болуптыр,
Чӧкӧӧр неме joк болуптыр.
Чӧрчӧк jӱрӱм макалу болуптыр,
Чоокыр jӱрӱм jок болуптыр!
***
Соок келди деп коркыба,
Соодып, соодып ол jылыыр.
Соой берер деп санааркаба,
Соотоп, соотоп, ол токтоор.
Эртен-соҥзун jас келип,
Эбире ончо кайылар.
Эртен-соҥзун кӱн узап,
Ээчиде суучактар jарыжар.
Кайракан кышты jас солуп,
Кыштузын оныҥ некеер,
Jылу jаска баштадып,
Jаантайын jолын берер.
Соок кышка jас чӧгӧдӧп,
Jымжап, jымжап, куучындаар.
Соок кайраканды ӱйдежип,
Тоҥ jӱрегин эридер.
***
Jолдор кезикте узун,
Jолдор кезикте орык.
Jолдор кезикте «кызыл»,
Jолдор, кезикте тымык.
Jолдорго jааш урулган,
Jолдор кӱкӱртке кизиреткен,
Jолдордо jалбрактар jайраган,
Jолдор салкынга соктырган.
Jолдорго кыш тӱшкен,
Jолдор соокко алдырткан,
Jолдорды кар бӱркеген,
Jолдор шуурганга учурткан.
Jолдор орой кӱс тужында,
Jолдор эрте jас тужында,
Jолдор jӱк мениҥ будым алдында?
Jолдор ончобыстыҥ будыс алдында…
***
Кийис тӱкти колыска туттыс,
Кийиске кулjа jапшырып jурадыс.
Кийиске салып ийдис таҥманы,
Кийисле иштене бердис тӱжине.
Куулгазын jурук сомдолып кӧрӱнди,
Куулгазын кулja jерине турды.
Куулгазын кийис чӧрчӧгин ачты,
Куулгазын тӱӱки кӧрӱне берди.
Jурукчы болгон ак кийис,
Jурук сыйлап ол берер!
Тӱӱкичи болгон ак кийис,
Тӱӱкини куучындап ол берер!
Кубуларынаҥ коркып билбес
ак кийис,
Куулгазын кубулуп, чӧйилип ле турар!
***
Алтайга айылдап келгени
Ол не дегени?
Алтайга jолугып келгени дегени.
Алтайды тыҥдалап, лаптап укканы,
Алтайла таныш эмес, билбес болгоны.
Сандыраган санаазын токынап тапканы,
Су-кадыгын бектеп, тыҥытканы.
Ӧзӧк-буурын арутап, jунганы,
Тынын некеп, бедиреп келгени.
Алтайдыҥ тыныжын угуп, сескени,
Кырлар табыжын токтоп укканы.
Суулар чапкынын кӧстӧп jӱскени.
Санаа-кӱӱни jарыганы,
кӧзи-бажы ачылганы.
Jаанактар jаҥар чӧйип, тартканы,
Кайчылар кайын ӱспей айтканы,
Таадалар чӧрчӧк чӧйӧ тискени.
Кумран чактыҥ бичик-билигин,
Кайа-таштаҥ бедиреп тапканы…
Корум таштар тӱӱкини jапканы,
Каандар jӱрӱмин бектеп салганы!
Алтайга айылдап келгени —
Алтайла араай басканы,
Алтайга jымжак кӧргӧни,
Араай туруп, суранганы,
Алтайда бойын тапканы,
Алтайдаҥ тем алганы…
***
ТУШТАЖУ
Ӱлгер келди капшайлап,
Учуп келди, учкажып,
Ӱзезинеҥ эртелеп,
Улус jуулар — сонуркап,
Ӱӱрелер эмди jуулыжар!
Учканча олор келер!
Устар эмди маргыжар!
Удабастаҥ ла келгилеер!
Jаан, jараш ашкана!
Jакшы тамак азылган!
Кандыйы ла бар анда:
Каарган эттиҥ — тойузын!
Амтамыныҥ — татузын!
Аш-курсагы — тойу-ток!
Столго салганы — не анда jок?
Алтай курсак белетеп,
Ашканалар тоозы ас,
Аш-курсагы толтыра,
Амтамдузын — jурукта!
Алама-шикири — менюда,
Андый ла болзын качанда!
Кӱзӱрт-jазырт базытту,
Капшай, конӱ учушту,
Кийдире конды табышту,
Кӧндӱре учты калапту!
Куучын-эрмек сурады!
Ӱлгер таныш кӧрӱлди,
Ӱлгер адын сурады,
Керде-марда чылады,
Кӱчин кемjип ол кӧрди,
Кайда оныҥ «болбозы»,
Кӧрӧр оныҥ «болорын»,
Кемизи бӱгӱн — jабызы,
Кемизи бӱгӱн — кӱчтӱзи,
Куучыныла маргыжар,
Бескезин кемjип кӧрӧр,
Шибелеп, сайып турар,
Чечен тили чечилди,
Чечеркежи ачылды,
Ченелтезин баштады,
Ченемели — маргыыжы,
Челдешкенче — чечени.
Jeмире курч кӧстӧрлу,
Ээрлерин баштап келди,
Эки jанына отургысты,
Эрмектежип тургулады.
Баатырлары — jанында!
Алыптары — колтыкта!
Оостоҥ чыккан сӧстӧри,
Окко тӱҥей, учуп турар,
Оныҥ сӧзиле jӧптӧжӧр,
Ончо сӧзинеҥ — тем алар!
Jeмире кӧргӧн кӧстӧргӧ,
Je, канай удура кӧрӧр? —
Jобош кӧрӱп турдылар.
Jааны эрмек баштаза,
Jаанныҥ сӧзин — уккылап,
Jабыстаҥ — кӧрӱп турар!
Нени — нени ол айтса,
Капка бектеп салгылаар!
Jааны болуп тудулган-
Jаантайын — оны угар!
Jарабаза да — jарадар!
Кӱчтӱ болуп кӧстӧлгӧн,
Кай отурды — эҥ бийик!
Кай кӧрӱлди — эҥ ле тыҥ!
Ойындардаҥ- эҥ ле тыҥ!
Бӧкӧлӧрдӧҥ — эҥ ле тыҥ!
Баатырлардаҥ- эҥ ле тыҥ!
Алыптардаҥ — база тыҥ!
Кайын jыҥырап чыгарды,
Кулактарды jыҥыратты,
Jӱректерди сиркиретти,
Кожоҥдорло маргышты,
Ары-бери тудушты,
Анаҥ-мынаҥ ойноды,
Кожоҥынаҥ коолотты,
Чӧрчӧгин ол баштады,
Каны jимирей ойноды,
Биje, кожоҥын тыҥытты,
Jебрен ӧйлӧргӧ эбиртти?-
Аттыҥ кӱзӱреген тибиртти?
Кайдыҥ коологон табыжы,
Кайдаҥ jымыраган тыныжы?
Кожоҥ бӱгӱн угарыс,
Кожоҥ угуп бис келдис!
Кожоҥ кӱӱзи — кӧксисте,
Кӱӱзи оныҥ — кулакта!
Кожоҥ jӱрек кайылтар!
Кожоҥ jӱрек сыстадар!
Кожоҥ тойо угарыс,
Кожоҥго бис сӱӱнерис — Колыбысты чабыжып!
Кожоҥныҥ кӱӱзи — jайылды,
Кайдыҥ ӱни — тыҥыды,
Алып баатырлары — эбире отурды,
Кӱчтӱниҥ — кӱчтӱзи, сӱмениҥ — сӱмези,
Кӱчи тӱгенбес алыптыҥ — алыбы,
Кажы Алтайда баатырдыҥ — баатыры?
Кайды эбире чӧгӧдӧп тургулады,
Кабыра колтыктап, тӱжӱрбей ле турды,
Канча сӱмези неме бе эди?
Канча jайалта тыҥ ба эмди?
Кайга баштанып, куучынын угуп ла турды!
Кайа да кӧрбӧй, jанында ла болды!
Ӱлгер кӧзине — jуруктар jуралды,
Ӱлгер кӧксине — jолдыктар кӧрӱлди,
Улус кылыгы — сӱрлер ажыра,
Улус кебери — jайаантык ажыра!
Мынайда,
Сӱр-кеберлер — чӧрчӧктӧ немедий кӧрӱлди!
Jолдыктар — ӱлгер болуп чӱмделди!
Jанында отурган jаражай андый ийдени берди!
Тынган кейге андый шӱӱлтелер кенетийин келди,
«Эбелген санаалар кайылып учпазын,
Ӱлгердеҥ бичип, чаазынга jуразаҥ», — деп кӧндӱре ол айтты!
Бичип ийгениҥ — jилбиркеп кычырарым», — деп, ижемjилӱ кӧрди!
Jайаантык jӱрӱм — ойын эмес,
Jайалта берилгени — тегиндӱ эмес,
Jаанныҥ сӧзи — тегин эмес,
Jайаачы берген jӱрӱмди — jӱрерис бис!
Сӧс — бастыра немениҥ бажында,
Сӧс — бистиҥ jӱректе jажына!
***
