Кычыраачыларысты јарлу бичиичи јерлежис Јергелей Маскинаныҥ «Тӱндеги куучын» деп адалган чӱмдемелиле таныштырадыс. Ол «Элес јӱрӱмниҥ чалызы» деп адалган бичикке кирген куучын. Бу јаҥы бичикти Чӱмдӱ бичик кепке базар «Алтын-Туу» деп Байзыҥ-Јурт чыгарган.
Сары бÿр jаҥы jаҥы ла башталып jаткан. Кей jайгыдагы ла бойы jылу, jымжак, тымык, jаҥыс jайгы кейдиҥ jыдына кÿски кыралардыҥ, jалаҥдардыҥ jыды кожулып калган.
От кÿйдÿрер болуп эҥир кире берген. Алтынай эки кызычагын турага апарып уйуктадып койоло, капшай ла балдарла кожо барып уйуктаар деп караҥуй чадырдыҥ ичинде меҥдеп, меҥдеп иштенип jаткан.
– Бу караҥуйда мындый коркышту нени эдип jаткаҥ, Алтынай? – деп, чадырдыҥ эжигин кайра салып, айылдаш келин кирди. – Сереҥке сурап алайын деп келдим, айылда отты öчÿреле, кöрöр болзо, сереҥке деп неме jок, балдар та кайда эткен.
Алтынай келинге бÿдÿн карап сереҥкени алып береле, оны ÿйдешкен айас каалганы jазап jаап койор деп, келинле куучындашканча чеденниҥ эжигине базып келерде, караҥуйда сомы кöрÿнип удура кижи келеткен.
– Jакшылар, абакайлар, кижини айлаарга кийдирбей канай удура чыккылап барадаар! – сÿÿнчилÿ, омок ÿн каалганы чача салып кирген.
– Та-ай, Байару туру не, качан jедип келдиҥ? – Алтынай ÿÿрези келгенине сÿÿне берген.
– Je, Алтынай, кöрзöҥ Байаруны. Бу кижи карып ла барып jат, карып ла барып jат, Байару там ла jаранып jат. Тен, Алтайдыҥ кырларынаҥ эрjине тапкан болбойыҥ.
– Тапкам – Байару бастыра бойыла ойной согуп ийген.
– Чын ла, кыс, кандый да öскö-ö болуп калгаҥ – Алтынай ÿÿрезине карузып, кучактай тутты.
– Je öчöгилебезеер, кыстар. Кижи слерге jÿрек jазып алар деп келип jат, слер дезе öчööр лö, шоодор ло, jаҥыс каткы. Менде база нениҥ jаражы келген деер. Алтынайды кöрзöҥ, коп-коо буттарлу, эки де баланыҥ энези болзо, чичке мыкынду, ол капрон арчуулдыҥ алдында болчоктоп койгон тирÿ кара чачты jайа салып ийзе, ол сÿтке кадып калган плащты уштыйла, толу кÿреҥ тöштöри билдирлÿ кöрÿнип турар эдип jаан ачыкту, мызылдап турар плаjадаҥ кийдиреле, ол кара-кÿреҥ колдорго эки белектеҥ кийдиреле, бистиҥ кара-сур тай аттарга jеккен каретага отургызала, Парижте болуп jаткан бал дööн кийдирип ийген кижи, канчузы паркетте jаткай не, Алтынай. А не, кӧс дезе кӧс, jаҥыс кÿйÿп jат, сын дезе сын, базыт дезе базыт, а не, бистиҥ ÿй улус олордоҥ коомой деп пе…
– Тпÿÿк, бу кыс нени ле айдар, токто. Парижке jетпей, айылга киргер – Алтынай кокырга кöкип, келиндерди эжик тööн кийдире ийткен. – Мен балдар барып кöрÿп келейин,
Эки келин ойто от одыргылап, чай аскан. Чадырдыҥ ичи кургак одынныҥ jалбыжына jарып, jылый берген.
– Эмди бистиҥ тайларга минеле, кажыга jедип барып келдеер: туманду Англияда слерди кемниҥ замогында уткыгылады, айса музыкалык Венага jеттеер бе, айса Марий бу кату öдÿгиниҥ угы мынай ылбырап келгенче Штраустыҥ вальстарында айланган ба… – Алтынай чадырга кирип келеле, айак-казан дööн базып, айылдаш келинниҥ алтай öдÿги jаар кöрöлö, кöкип, анаар каткыра берген.
– Je, öйинеҥ öтпöзöҥ, Алтынай. öткÿре не шоодор. Туку jалаҥ дööн не барадырыҥ? А чынын айтса, бистиҥ калыктыҥ ÿй улузыныҥ jÿрÿмин jÿрерге кандый jÿрек керек, кандый чыду керек. Анчада ла jаан улустыҥ öйин кöрзööр, ÿй улустыҥ кажызы ла бойыныҥ jÿрÿмин кемге де учурлап jÿрÿп койгон: кем балдарына, кем карындаш-сыйындарына, кем де база кемге де… Чын ба, Алтынай?
Алтынай Байаруныҥ айтканына jöпсинип, бажын кекип, келиндерге изÿ чайлу айак берген: «Jууктада отургылагар, чайлаарыс».
– Акыр, отурадым, былар база ла бирикти, база ла jакшы неме куучындажар болор, бичикчи улустыҥ куучынын угадым, бу ла балдарла, ишле кожо оҥду куучындашпадым да, айылда немелер ыйлашпаактаҥ ыйлашсын – айылдаш келин чадырдыҥ эжиги дööн jаҥып ийген.
– Тöгÿне ле jарбынбазаҥ, Марий. Сени ÿлгерлерди коркышту кычырар дежет не.
– То-ой, бу улус кижиниҥ jÿрÿмин та качан кöрÿп ийетен, кижиге jаҥы бичик те тудунып келбес.
– Jе-е, бичикте jараштыра сананып койгон сÿÿшти кычырып, jÿрегиҥ оорыдарга кайдарга туруҥ, Марий. Сеге чын jÿрÿмиҥде ондый сöстöрди öгööниҥ де айтпас, туйка сÿÿп турган кижиҥ де бар болзо айтпас, бистиҥ эр улустаҥ ондый сöстöр угарым деп сакыба да. Кандый да туйка сÿÿш, туйка кыйын, туйка шыра, туйка макташ, jаҥыс ла туура улустаҥ угарыҥ, оныҥ чынын билериҥ бе, тöгÿнин билериҥ бе, тпÿÿк – Байару jаманзынып, чырайын чырчыйтып ийген.
– А бойыҥ, сени кем айланайын, Байаруум, боп-бошпонок Байаруум деп алкаган болор деп – Марий удура салган.
– Оноҥ артык алкаган, кыстар. Оноҥ артык! – Байару ырызын бадырып болбой, jанында jабыс орын дööн jада тÿшкен.
– Чын ба, чын ба, кыс! – эки келин ÿн алышкан.
– Кыстар, jÿрÿмим кенейте jеҥи-ил, сÿÿнчилÿ боло берген. Петекле кожо алты jыл jуртайла, jаантайын оорудаҥ чыкпайтам, jÿрÿмге тен кÿÿн-кÿч jок болгон. Эмди кенейте тирилип чыктым. Алдында да сÿÿш, карузыш болгон ошкош эди. Je бу арjанынаҥ келген неме…
Чайлап ийеле, jанарга эжик jаар базып отурган Марий ойто отура тÿшкен: «Ӧскö кижиге бараткаҥ ба?!»
– А мен билгем, келериҥ, экÿ куучындажарыс деп билгем – Алтынайдыҥ чырайында кокыр jоголып, куучыны тоомjылу боло берген.
Тоолу минутка чадырдыҥ ичинде шык ла тымык турган. Келиндердиҥ кажызы ла бойыныҥ jанында турундарды ичкерледип, отты jалбырада салып, кажызы ла бойында санана тÿшкен.
– Jуртын бузуп баратаны бистиҥ калыкта коркышту керек, ойын эмес, кажы ла билениҥ тазылы узун, jаан калык болгон болзо, билдирбес эди – Алтынайдыҥ чырайы соой берген.
Тышкары jылдысту, jакшы-ы тÿн турган. Келиндер караҥуйда jайымжып, караҥуйды амырзынып, ачыгынча айдынар, куучындажар кÿÿндÿ отургылаган. Анчада ла Байару кöксине толгон санаазын чадырдагы боромтыкта отурган улуска ÿзÿги jоктоҥ тöгÿп ийгедий.
– Чын, ceгe суракту jÿргем, Алтынай. Петектеҥ айрылып калгам, öскö укту кижиге барып jаткам, бистиҥ институтты божоткон кижи. Сени энемле куучындашсын деп сурайын деп. Энемди токынадып койзын деп. Энем сени угар. А мен энеме ол кижини нениҥ учун артыксынып барып jатканымды jартап айдып болбозым, уйатту. Орус улуска кандый jакшы, энелÿ-кысту ачыгынча куучындашкылап отурар, энези jаманын-jакшызын айдыжып берер. Бистиҥ калыкта ондый куучын болбой jат. Бисте jÿрÿмниҥ ол келтейи туйкайын, jажытту. Айдынар, сураар санаа бар да болзо, уйаларыҥ. Оныҥ учун jаш улус кöп jастырып jат.
– Чын, чын, Байару – Марий отургыжын очокко jууктада jылдырды. – Jаҥыскандыра ыйлап-ыйлап аларыҥ, келиндерле комыдажып аларыҥ, а энеҥнеҥ jажырарыҥ. Бистиҥ jÿрÿмнеҥ кöргöндö, бис ада-энебиске jаҥыс ла jакшы отчет берер учурлу. Бир комыдаарга, бир коптонорго тидинип болбой jÿрериҥ, тен, коркышту ла арга jокто эне деп айдарыҥ. Ачыгынча куучындажып jÿрзе, бойына да, кижиге де jеҥил болор ийне…
– А бистиҥ энелер билбей турган деп пе – куучынга Алтынай киришти. – Ӱзе, ÿзе сезип jат, ÿзе, ÿзе билип jат, нени де jажырып болбозыҥ. Сениҥ учун канай санааркап jат эмеш, сениҥ jÿрÿмиҥ учун сенеҥ тыҥ санааркап jат. Кöзиҥе ле кары-ып, ÿрели-ип барадар, каранынаҥ, туйказынаҥ кандый бир эп-арганы бедреп ле jат, бедреп ле jат, эптеп ле jат, эптеп ле jат. Сеге айтпас, билдиртпес. А сен сеспезиҥ де. Кийнинде, jÿрÿмиҥ келижип калза, бойым ла деп сананарыҥ. А энеҥ сени туйказынаҥ аjыктап алып туруп, унчукпазынаҥ jÿрер ле jÿрер. «Эне деп неме байлу» деп бистиҥ калык озодоҥ бери байлап келген. Бисте энедеҥ артык кижи jок, бир jастырза да öткÿрип койбой.
– Чын. Кыстар, кичинек учурал куучындайын. Бÿгÿн эртен тура городтоҥ автобуска менле коштой бир уул отурган, черÿдеҥ jанып бараткан. Jолдо келеделе, кандый да уулдар ого стаканда аракы берип, – «Тöрöл алтайыҥа амыр-энчÿ jанып келген кижи муны тудуп ийзеҥ» – дежерде, ол уул – «Айлыма jеделе, энемниҥ колын туткан кийнинде jаҥыс алтайыма jанып келгем деп бÿдерим, энем эмди сакып ла jат, сакып ла jат» – дейле, стаканды кайра ийдип, автобустыҥ кöзнöги дööн кöрö отура берген. Ол уулдыҥ сöстöри jÿрегимди öртöп ийген. Энем кöзиме jаҥыс кöрÿнип, кöрÿнип, кöрÿнип турган. «Удабай ла келип барып тур jи бе, балам» – деп, кöзиниҥ тÿбинде jаш мелтиреп jакып туратан. А мен бÿгÿн энеме нениҥ jакшызын экелип jаткам… – Байару бир кезекке унчукпай, турундарды ичкерледип отурган. – Кайран энелеристе бистеҥ öскö не бар? Jаҥыс ла балдарына, jуртына, ишке кайылып калган улус, эрте карып, jÿрÿми эрте кыскарып калат. – Байару jаан тынган. – Энем керегинде наайлу санааркадым, кыстар. Менде де не болзын, сала ла берерим, мени сÿÿген кижи сакып jат, а энем санааркаар, канча да кире jÿрÿмим jакшы дезеҥ, ичинде бÿтпей, санааркаар, öскö укту улус казыр деп коркор, ыйлаар. Оныҥ учун jакшы ла jÿрген энезине jуртым чачып барып jадым деп кижи канай тидинип айдар. А мынай jÿрÿп албазым, jÿрÿп албазым, чек jÿрегим соойт – Байару бастыра бойы кымынып ийген. – Алты jылга jуртайла, бир эрке сöс укпадым, бир карузыганын эди-каныҥла сеспезиҥ, ыйлазаҥ да jажырып ыйлаарыҥ, бир тушта адааныҥды да алар деп иженбезиҥ, бойыҥды арга jок деп кичинек те кöргÿспес учурлу. А мени ар-бÿткен ÿй кижи эдип jайаган. Бистиҥ калыктыҥ jÿрÿминде мен бойымды ÿй кижи болуп бÿткем деп сеспей jадым. Бу кижиле jÿрÿм чек башка – Байаруныҥ чырайы jарый берген.
Кенетийин кижи сыгырган.
– A-а, бистиҥ jерлик öгööндöристийи ол ло. Кертейе туруп алып сыгырар, кыйгырар. Эм бала ыйлап jат деп айдып турган. – Марий чаптыксынып, jаҥып ийген. – Бооро jайгыда Айылдашев эштиҥ кайда да ыраак jадып турган кызы öгööниле, балдарыла кожо эне-адазына келгилеп jÿрген. Оныҥ öгööниниҥ jалакайын, болушчаҥын, билези де амыр, ÿйи, тен, ол ло кыс бойы. Бистиҥ эр улус айлында ондый болотон болзо. Кöрмöстöрдиҥ jаманы jаҥыс мында.
База ла кижи сыгырган. Марий эжик jаар баскан:
– Je меге ле jеримнеҥ, алтай улузымнаҥ артык неме jок. Ӧскö jерге бир ле ай кирези jÿрÿп ийзем, кулагыма алтай yлус куучындашканы угулар эмезе бистиҥ каргандардыҥ кожоҥы угулар. Айдарда ла jеҥил, Байару. Керек чынга jетсе, бойыҥдыйын артыксынарыҥ.
– Jок.
Тыҥ кородогон сыгырыш угулган. Марий эжиктеҥ тÿрген чыга конгон. Ичинде Марийдиҥ шÿÿлтезин jаратпай отурган Байару jайымжый берген. Алтынай карандыра сакып jÿрген ÿÿрези келгенин jакшызынып, санаага jеткенче куучындажып, кöгÿсти арутай айдынып алар деп, öчöмиктелип бараткан отты jаанада салып, jаҥыдаҥ чай аскан.
– Je сен кайткаҥ, алтай кижиге не баргаҥ, бистер чилеп деремнеде öскöн эмезиҥ. Институтта наайлу макта jÿрдиҥ. Бичикчи, санаалу, бийик культуралу, Сендий ÿй кижи тен эрjине не. Айса jажыҥ jаан, кижи албас деп коркыгаҥ ба. Качан ла öгööнин чачып, кайда-кайда барып jадыры деп укпагайым дезем.
– А меге бу jÿрÿмнеҥ öскö не де керек jок – Алтынай jÿрÿмин чын ла jакшызынып, ÿÿрезине чике кöрди. – Мен öнöтийин алтай кижиге баргам, öнöтийин бейин келгем. Одус jашка jетире jÿреле, jÿрÿм деп немени база кöрдим ле. Ӧнöтийин ле кöрöйин, билейин деп кӧп jорыктадым да, калыктар jÿрÿмин ÿрендим де, кöрдим де. Учында бейин келдим. Ижим де тутак jок барып jат, фольклор jууп jадым, бир-эки jылдаҥ бичик чыгарайын деп белетеп турум. Белековты да jарадып баргам. А сен нениҥ учун jÿрÿми келишпеген деп меге jаантайын килеп jÿредиҥ. Мынай куучындажарга туку качаннаҥ бери сананган болгом. Je алдында айткан болзом, экÿ бой-бойысты оҥдошпос эдибис. Эмди оҥдожор аргабыс бар.
Jайы-ым отурган Байару бастыра бойы jуунып, бойыныҥ кÿÿн-санаазын оодо соктырбаска белетенип ийген.
– Бу куру jÿрÿм. Бир канча jыл jадала, jастырдым деп айдарыҥ. Эр кижиниҥ ле ÿй кижиниҥ эркеде ле каруда öдöтöн jÿрÿми сениҥ jÿрÿмиҥнеҥ чек тÿжÿп калар. Сÿÿш ле болзо, jÿрÿм толо болор деп сананып турган болорыҥ. Jок. Бистиҥ уулдар, айса болзо, мениҥ кижимнеҥ jÿс катап тыҥ сÿÿр, je оныҥ jанында ар-бÿткенле jайалган ÿй кижи jÿрÿп jат деп кöзине илинер та jок. Мен сананзам, бистиҥ эр улус бойын мен эр кижи деп оҥдоголок. Ол jÿк ле ар-бÿткенниҥ jайаганыла jÿрÿп jат: сÿÿш берилген – сÿÿп jат, кижи алар öй jеткен – алып jат, балдар азыраар керек – азырап jат. А ÿй кижи кайда? Куулгазын jараш, кан jимиреер сезим кайда? Jаҥыс ла балдардыҥ энези.
– Сÿреен jакшы, Байару. Бу кÿнге jетире бистиҥ эр улустаҥ балазак эр улус кöрбöдим. Бистиҥ эр улус мындый деп ар-бÿткенге быйан айдар керек. Бойындыйынаҥ болгой, кижиниҥ де балазын jаман кöрöр jаҥ jок. Бала деп неме оныҥ öзöгинде отурып jат. Ол ло jаман Петек jаҥыс уулына болуп бир тушта сениҥ алдыҥа тÿжер де, уулыҥды ээчиделе, ойто кирип те келзеҥ, айса болзо, тижин тиштенип, ойто jуртап калар. А бу кижи сени мениҥ баламныҥ энези деп, мениҥ балама jÿрÿм берген кижи деп оҥдоор та jок, сурак. Мен балдарым мындый адалу болзын деп öнöтийин келгем. А менде öскö jÿрÿм jÿрер jÿс арга болгон.
– Ачынба, Алтынай, je сен бу бойыҥла ар-бÿткеннеҥ сениҥ акту бойыҥа берилген jÿрÿмди оҥдобой öткÿрип койорыҥ. О-о, Алтынай, уксаҥ… Кичинек изÿ ай. Бис тайгада, геологтордыҥ jайгы турлузында. Айландыра чечек деп немени, кушкаштар… Флобер… Jара-аш, чек кийинип алган. Кöстöриниҥ сÿÿнип турганын, jалакайын, мени кöрöлö, удура jÿгÿрип jатканын, торт бала ошкош. Канай туруп каларыҥ, jаҥыс будыҥ бойы барар.
Эҥирде база улус иштеп келген. Олорды уткып, оттыҥ jанына узак отурганыс. Флобер мени кучактай тудуп алган, эрке-эрке окшоп турган.
А бир катап кинотеатрда кофе ичип отурганыс. Флобер мениҥ чырайымды ачыгынча ла уза-ак аjыктап турган. Бу ла öйдö бойымныҥ jараш, эрке, jажытту болуп кубулып jатканымды бойым сезип тургам. Флобер дезе унчукпай отурала: «Сен кандый эрке, japaш… – кижиниҥ сеге кандый да jаман неме эдип ийер кÿÿни келер» – деген. А кöстöри – jаҥыс ла jип ийгедий. Ол ло тушта мени ар-бÿткен эр кижидеҥ ыраак башка кижи эдип jайаган деп сескем… Оноҥ кенетийин менде ар-бÿткенниҥ ÿй кижиге берген бастыра jайалталары ачыла бергендий билдирген. Мен чек башка кижи боло бергем. А бистиҥ ÿй улус эр кижиниҥ jанында jÿреле, мындый jÿрÿм бар деп билбей, jÿрÿмин туйка сакылтала jÿрÿп койот. Кандый карыкчалду!
– Чын, Байару. Эм тургуза бистиҥ ÿй улуска эки кижиниҥ jÿрÿмин jÿрерге келижип jат, jаҥыс ла ÿй кижи болор арга jок. Эм тургуза биледе баштапкы кижи – ÿй кижи, ончо неме учун ол каруулу, кезик биледеги эр улусты балдардыҥ тоозына кожуп койгодыйыҥ. Оныҥ да учун, байла, ол кижи бийик тоомjызында jÿрÿп jат. Бистиҥ калыкта ÿй кижини эҥ ле озо jердиҥ ÿстине кижи болуп бÿткен деп кöрÿп jат. Ол сагышту, иженчилÿ, алдынаҥ бойы jÿрÿмдÿ. Алтай чöрчöктöрди де алып кöрöк: jуртту баатыр балдарын, эне-адазын ÿйине артырып койоло, аҥдап-куштап jылдарга jÿре берет. Jуртына кандый-кандый jеткер тÿшсе, ÿйи бойыныҥ эп-сÿмезиле билезин аргадап чыгып jат. Бу jаҥыс ла чÿмдеечилердиҥ сананып тапканы эмес, калык мынайып jÿрген эмезе калыктыҥ амадузы. Оныҥ учун, байла, эм тургуза jÿрÿмниҥ кижи сеге кÿйÿнер келтейин бистиҥ ÿй улуска jÿрерге келишпей jат. Мен сананзам, баштапкы шылтак – öйди бисте ÿй улус озо сезип jат, олор jÿрÿмде ээлгир, jаҥыга тÿрген эптежип, озо барып jат. Бÿгÿнги jÿрÿмди де кöрзöҥ: ÿредÿлÿ кыстар алтай уулдардыҥ балдарын азырагылап jат, а ÿйлери болор кÿÿндери jок. Оныҥ учун jÿрÿмниҥ jаҥызын билеҥе бойыҥ экел. Ол Петекова Jаркынды кöр: бийик ÿредÿлÿ инженер, бийик культуралу, оны эр кижиниҥ jалбышту эркезинде jÿрбеген деп туруҥ ба, а тÿҥей ле бойыныҥ деремнезиниҥ кой кабырып jÿрген уулына барган. Ол уул дезе салымын керектебей де jÿрген болгон. Эмди оныҥ öгööнин кöр: jайалталу инженер, биледе баш,тоомjылу, ÿстине барып, ÿй улуска сÿреен jарап jат.
Байару jöпсинбей, бажын jайкаган:
– Калыктыҥ канына jылдарга шиҥбеген немени кандый да ÿй кижи болзоҥ, кубултып болбозыҥ. Jаркынныҥ кÿÿни тÿҥей ле jаҥыскандыра, бир тушта сала да берер санаа бар болор. А мен Флобердиҥ ÿйи болор кÿÿним бар. Оныла кожо jÿрзем, кезикте бойымды торт огош бала деп сезедим, кезикте Флоберди мениҥ бийим болзын деп кÿÿнзейдим. А бистиҥ эр улус оны тÿҥей ле сеспес.
– Сезер. Мындый тÿрген кубулып jаткан jÿрÿм кыска öйдиҥ туркунына бистиҥ улустыҥ кÿÿн-сайаазын теҥдештирип ийер. Бу ла бистиҥ кийнисте келеткен кыстардыҥ jÿрÿми башка болор.
Байару ичинде шоодо кÿлÿмзиренип айтты:
– Эм беш те jылдаҥ келзем, Белековло экÿ ол ло тӧрööн улустый бойоор jадараар: та аказы, та карындажы, та айылдап келген тöрööни, айтпаганча оҥдобозыҥ. Бу эр кижи ле ÿй кижи jуук улус деп кöрÿнбес. Айлыҥда да jайым jок, jаантайын тудунар керек…
– Карын jакшы, Байару. Шак ла оной jадарым. Бу jерлик jÿрÿм эмес. Бу бийик культура. Эне-адаҥныҥ кöзине эмеен-öгööн бис деп бойын jайым салып ийгени, сениҥ санааҥла болзо, ачык, jайым, öйлö теҥ барып jаткан jÿрÿм. А мен оны айландыра улусты ла эки бойын тоогоны деп оҥдоп jадым. Алтай улус неме оҥдобос кичинек балазынаҥ да кемзинип jат. Оныҥ учун бистер кижиге барганча, эне-адабыстыҥ эки бойыныҥ jÿрÿминеҥ, эр кижи деп немедеҥ, ÿй кижи деп немедеҥ кÿÿн jанар бир де jаман неме кöрбöй jадыбыс. Бу бийик культура, Байару. Мен балдарымды база мынай öссин деп сананып jадым. Кийнисте келип jаткан jашöскÿрим мыны бузуп барза, коркышту ачынчылу болор.
Алтынай унчукпай, оттоҥ чöйгöн чыгарып, айактарга чай урган. Бу ÿÿрези унчукпай барганда, ичинде нени де тыҥ шÿÿп jат эмезе ÿÿрезиниҥ санаа-шÿÿлтезин jаратпай, ичинде каны кайнап, оны чыгара сÿрерге отурган деп Байару jакшы билетен. Мындый ла куучындар бажында Байару канча ла катап чыгара сÿрдÿрген. Оноҥ бир канча öй öткöн соҥында, ойто ло бой-бойына тартынгылап, ойто ло бириккилеп калатан. Оныҥ учун Байару «энемле ле куучындажып, энемди ле токынадып койотон болзо, мени кей ÿй кижи деп чыгара сÿрзе де мен оноҥ алдырбазым» деп ичинде кородоп, Алтынай дööн чике кöргöн: «Энем сеге бÿдер, токынап калар, энем эмес болзо…»
Алтынай каткырып ийген:
– Сÿÿ ле, Байару. Флобериҥе бар. Jурта. Менде jамандап айдар неме jок. Сен бу jÿрÿмиҥди ырысту деп сананып jадыҥ, мен бойымныҥ бу jÿрÿмимди артык деп сананып jадым, айса болзо, он jылдаҥ экилебистиҥ санаабыс кубулып калар, та сÿÿнерис, та ыйлаарыс…
Кенетийин чадырдыҥ эжиги ачылып, Байаруныҥ энези кирип келген. Эжик тööн арказыла отурган Байару ÿÿрезиниҥ öгööни jорыктаҥ jедип келген болор деп бодогон.
– Jаҥыс ла энем… – Байару уур тынып, кайа кöрöрдö, кийнинде энези турган. Алтынай да, Байару да бу эне бÿгÿн кӧс jумбаганын билгилеп, тöмöн кöргÿлеп, бурулу отургылай берген. Алтынай араайынаҥ изÿ чайлу айак берген. Байаруныҥ энези бир де кыймыктанбай, айакта чайды ÿзе ичеле, колын кызыныҥ ийнине салып, токыналу айтты:
– Je канайдар, балам, тирӱ ле jÿрзеҥ, энеҥе ол ло болор.
Байару jаҥыс ла тижин тиштенип ийген.
– Je, jанак, балам. Ыраак jолго бараткан кижи айлына конуп чыгатан.
Тышкары кÿски таҥныҥ соогы турган. Таҥ агара jарып, jаҥы кÿнниҥ сомы кöрÿнип келген.
Эртен тура автобустыҥ токтодузына Байару, энези, Алтынай ÿчÿ келгилеген. Байа тÿндеги куучынныҥ карыкчалы ундылып калгандый, ÿчÿлези омок куучындашкан, каткырышкан тургулаган.
Удабай ла автобус jеде конгон, улус киргилеп, jерлерине отурып, токынай бергилеген. Алтынай кызын ÿйдежип jаткан энени кöрöлö, ичи ачып, кöргöнчö кöрбöйин деп, туура баскан. А Байаруныҥ энези мен ачык-jарык, токыналу артып jаткам деп балазына кöргÿзерге, бойын тудунып, кызыла, jанында улусла омок куучындажып турган.
Автобус кыймыктанарга белетенип ийерде, Байаруныҥ энези кызыныҥ колдорынаҥ тудуп: «Jеҥил санаалу бар, балам. Jÿрÿмиҥ jеҥил болор. Мени канайып калар деп туруҥ, бис мында кӧп – деп айдынып-айдынып, jерге тÿжÿп келеле, албаданып туруп тыҥыда кыйгырган: – Удабай ла келип барып тур jи бе, балам! Сакыырым! Сакыырым!».
Байару кöзнöктöҥ бажыла кекип, колыла jаҥып, санаазы jарык, jеҥил, ырысту барган.
Автобус ары ла болордо, Байаруныҥ энези кенейте кичинерип, ÿрпейип, кöстöриниҥ jажы тöгÿле берген. Алтынай уур тынып, энени колтыктап, экÿ айылдары дööн баскылаган. Алтынай оны токынадып неме айдарга ичинде белетенип турганча, удура Байаруныҥ сыйны jÿгÿрип келеткен: «Эне-е, уйды саайтан ба?»
Кызын кöрÿп ийеле, энези кöстöриниҥ jажын капшай арчып: «Акыр, тудунар, оноҥ öскö балдар кожо ыйлажар, санааркажар, акыр, тудунар – дейле, бажын кöдÿрип, сынын тӱзедип ийген. – Саа, балам, уйыҥды саа».
Jöп алала, кайра jÿгÿрген кызын ээчий коркойып, jобожы-ып калган базып отурган энениҥ кийнинеҥ ары уза-ак кöрÿп, Алтынай: «Мен ле мындый улузымнаҥ ырап барып албас эдим» – деп сананган.