Александр Сельбиковко — 75
Иркит сӧӧктӱ Александр Альчинович Сельбиковтыҥ ады-јолы тергеебисте текши јарлу. Алтай Республиканыҥ нерелӱ журналисти, спорттыҥ национальный бӱдӱмдери аайынча Алтай Республиканыҥ спортыныҥ узы, тергеелер ортодогы Эл Ойын байрамныҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи, кӧп бичиктердиҥ авторы, иркитттердиҥ экс-јайзаҥы ла алтайлардыҥ атту-чуулу бӧкӧзи — Ирбизектиҥ јеени. Анайда ок ады-јарлу мергенчи, окјаачы. Александр Альчинович юбилейлик јажын темдектейт. Јаан учурлу керектердиҥ алдында оныла туштажып, куучын-эрмек ӧткӱрдис.
- Александр Альчинович, јӱрӱмниҥ база бир учурлу ажузын алтап јадыгар, бу јаан јолдыҥ белтиринде кандый кӱӱн-санааларга алдыртып туругар?
— Ачыгынча айтса, башка-башка ла санаалар. Бир јанынаҥ, кандый да кӱч ошкош. Экинчи јанынаҥ, ойто јеҥил. Меге јарты јок ӧй келгендий. Спортто до тыҥ кӱјӱрениш јок, јайаандык та ишке јаан кӱӱн јок. Автобуска кирип келзеҥ, отурып алыгар деп, јииттер бойлорыныҥ јерин берип тургулаар. Мен ондый айалгага эмдиге темикпегем. Оныҥ учун бойыма кандый да эби јок ошкош.
— Айдарда, слер бойоорды канчын јиит ле деп сананып турган эмтиреер.
— Је, айса. Бу ла калганчыга јетире автобуста отурар јерди бойым божодып туратам. Јажым јаанаган деп качан да сананбагам. Эмди де бир 50 катап бут кырына отурып ийер аргалу да. Кӱнниҥ ле физзарядка эдип турбай. Ойгонып келеле, беш те минутка болзо, ӱйе-сӧӧктӧримди кыймыктададым. Онойып темигип калгам.
— Кажы ла кижиге толо јажы — уч-турулталар эдер арга болор. Слерде ол јанынаҥ кандый шӱӱлтелер бар?
— Ок-јааныҥ тергеебисте ӧзӱми керегинде бичик белетеп салдым. Оны белетеп тура, сананзам, бастыра ла јӱрӱмим спортло колбулу болгон эмтир не. Школдо физкультураныҥ урокторы сӱреен јарап туратан. Черӱге барарымда, бисти, јаҥы ла келген јииттерди, 6 саат эртен тура тургузала, 5 километр јӱгӱрткен. Кӧбизи чыдажып албаган. Мен тазыктырынып јӱргенимнеҥ улам бу ченелтелӱ ле кӱч јолды ӧдӱп чыккам. Оныҥ кийнинде, институтка ӱренеримде, фотојуругым стенеде эҥ талдама спортчылардыҥ тоозында туратан эди.
Бир комнатада Александр Зырянов деп уулла јатканыс. Кӱнӱҥ ле эртен тура јӱгӱрерис. Онойып, кыжы ла тазыктырындыс. Кызыл-Ӧзӧккӧ јетире јӱгӱрип турарыс. Јаскыда кроссты талдама јӱгӱрип ийетем. Је јеҥӱчилдердиҥ тоозына кирип болбойтом. Физкультураныҥ ӱредӱчизи Лилия Никифоровна «спортивное ориентированиеле» маргаандар ӧдӧр, ондо факультеттиҥ адынаҥ турушсаҥ, деп сурган. Кызыл-Ӧзӧктиҥ ары јанында, эмди «Авангард» деген лагерьдиҥ јеринде, слёт ӧткӧн. Картада темдектеп салганын табып, јӱгӱрер керек. Анайып, баштапкы јерди ала согуп ийген эмтирим. Ӱредӱчим айткан: «Саша, сен спортто бойыҥныҥ бӱдӱмиҥди јазымы јоктоҥ табып алдыҥ!».
Кышкыда дезе чанала јӱгӱретем. Озочыл кӧргӱзилерим учун Алтай крайга маргаандарга барып, ондо акалагам, оноҥ улам Башкирия јаар аткардылар. Ол спортивное ориентирование дегени бӱгӱн ок-јаада 3Д деген бӱдӱмге тӱҥей деп билдирет.
— Слер «Алтайдыҥ Чолмоны» редакцияда иштеп турарыгарда, спорт керегинде база элбеде бичийтенигер. Слердиҥ кыбаардаҥ спортчылар айрылбас болды не.
— Редакцияга иштеерге келеримде, мени спорттыҥ сурактарын апарзын деп баш редактор молјогон. Онызы јарап турбай. Акту кӱӱнимнеҥ иштегем. Ол ӧйлӧрдӧ газетте спорттыҥ темазыла колбулу кыскачак репортажтар чыгып баштаган. Туу чана јаан ӧзӱм алынган ӧй. «Горные лыжи» дегенин алтай тилге канай кӧчӱрер деп шӱӱжип турарыс. Бир кезикте «кырлык чана» деп те бичигенис. Борис Угаров «туу чана!» деп бичигер деп айткан эди. Оноҥ ло ары јаҥжыга берди. «Ничья» деген сӧсти канай кӧчӱрер деген шӱӱжӱ болуп туратан. Борис Кортин сурап јат: «Оны кайым деп не бичибес?». Ол кӧзӧр ойноорында бар ине. Анайып ла спорттыҥ телекейинде туштап турган ончо оҥдомолдорды сананып, текши шӱӱжип, кӧчӱрип туратаныс.
Бир кӱн баш редкатор С.С. Тюхтенев мени кычырала, В.Л. Таушкановтыҥ шатра керегинде бичигин алтай тилге кӧчӱрзин деп айтты. Мен мойноп турум. Је канайдар, јакарудаҥ чыгып кайда барар? Кӧчӱрерге јарт эмес сӧстӧр сӱрекей кӧп. Борис Кортинле кожо шӱӱжип, кожо иштеп туратаныс. Анайып, Борис Васильевичке јайалталу кӧчӱреечи болорго јаан ӧзӱм бергем деп сананып турум. Табып болбос сӧстӧрди ол тӱрк калыктардыҥ тилдериниҥ сӧзликтеринеҥ бедиреп, табып алатан. Шатраны ойноп турзаас, јарт эмес айалгалар боло берер. Оныҥ ээжилерин сананып тапкан Таушкановты кычырып аларыс. Ол до кижи, акыр, бу мынай келишпей турган болзо, айса, мынайда кӧрӱп ийектер деп, ойынды оноҥ ары јарандырып туратан эди.
Алтай кӱрешле колбулу бичикти алтай тилге кӧчӱрек деп Маадий Каланаков баштанган. Тоолу ла сӧстӧрди билерис, ол тоодо «тегелеери», «јарын ажыра чачары» дегенин. Је эмди алтай кӱреш ол ээжилерле ӧтпӧй јат. Ончолоры ла монгол телекейдиҥ «Ӱч точка» деген ээжилериле кӱреже бердилер. Оныҥ да учун ӧскӧ тергеелерде алтай уулдарга јеҥӱге јединерге кӱч. Оны Эдуард Текенов, «Алтай кӱрештиҥ» федерациязыныҥ јааны болуп тура, кийдирген. Хакастардыҥ да, сахалардыҥ да кӱрештери чек башка. Анайып, бис алтай кӱрештиҥ аҥылузын јылыйтып салдыс деп сананадым.
— Александр Альчинович, слердиҥ куучыныгардаҥ спорттыҥ кӧп бӱдӱмдериле јилбиркегенеер билдирет. Је олордыҥ ортозынаҥ эҥ ле эҥ деп ок-јааны нениҥ учун талдап алганыгар?
— Ок-јаа бӱдӱм кӧп улуска јуук ла кару, бистиҥ каныста деп айдарга јараар. Анчада ла уулчактарга. Бис, јурттыҥ балдары, кайыҥдардыҥ будактарынаҥ ок-јааларды бойлорыс ла јазап туратаныс. Бисти кем де ӱретпеген, кем де таскатпаган эди. Марат ла Костя Таркрашевтер консерваныҥ какпагын маскала тӱзедип, согоондордыҥ бажын јазап туратандар. Олор ыраак учар. Эмдиге јетире агаштардыҥ будактарын ајыктаар кылыгым артып калды. Мынызынаҥ ла ок-јаа эдерге јарагадый ла деп сананарым.
— Слер шатрага да јайылар аргалу болгоноор.
— Эйе, андый. Шатрала једимдер болгон. Је ок-јаада эҥ ле учурлузы – турултазы тургуза ла кӧрӱнип турганы. Окторыҥ тийип турза, јӱрегиҥде јаан сӱӱнчи. Олимпийский бӱдӱмле мастердиҥ кандидадыныҥ некелтелерин бӱдӱрип салгам. Мастерди бӱдӱрерге Дагестан јаар учтым.
Баштапкы кӱнде 90 ла 70 метрлерге ыраагына атканыс. Талдама адып ийгем. Эртенги кӱнде 50 ле 30 метрлер ыраагына адар керек. Эртенгизинде кӱн-ай айдары јок ӱрелип, јоткон башталган. Адыжар да арга јок.
Је андый да болзо, классикалык бӱдӱмле мен Новосибирский ле Кемеровский областьтарда баштапкылардыҥ тоозына кирип туратам. Экинчи, ӱчинчи јерлерде, команадала дезе баштапкы јерлерге чыгып келетенис.
Оноҥ Новосибирьдиҥ спортчылары там ла там тыҥып, бисти акалап баштаган. Јажым јаанап, ӧскӧ бӱдӱмдерге кӧчтим. 2012 јылда сыгын айдыҥ 1-кы кӱнинде блок ок-јаала тазыктырынып баштаган эмтирим. Ол меге сӱрекей јарап туратан. Окторым јаҥыс ла сары тегеликке тийип јат. Классиканыҥ кийнинеҥ блок бӱдӱмле адарга сӱрекей јеҥил деп билдирген.
2013 јылда кӱӱк айдыҥ 18-чи кӱнинде Красноярскка Сергей Чунжеков, Иван Байданов, Леонид Кахтунов бардыс. Кандидаттыҥ нормативтерин дезе кышкыда бӱдӱрип салгам. Классификацияда јакшы аткам. Эртезинде эки очкого удурлажаачымды јеҥип алала, јӱрӱмимде баштапкы катап алтыннаҥ јазалган сый алган эдим.
Јайгыда Кемероводо Бастырароссиялык маргаан ӧткӧн. Бир серияда 6 октоҥ јакшы аткам. Мениле кожо туружып турган уулдар, калганчы сериядыҥ алдында айдышты: «База ла катап 60-ды чыгара адып ийзеҥ, сен спорттыҥ узы боло берериҥ!». Калганчы ла адышта огым 10-ныҥ ордына 9-ка тийген. Анайып, бир ле очко јетпей калды.
— Бу сӱрекей каруулу ӧйдӧ слерге онды тийгизе адарга чаптынгын не јетирди?
— Меге, байла, онойып айдышпаган болзо, айса болзо, јаспай ла адып ийер эдим.
— Јарт, кажы ла окјаачы талдама адарга тазыктырынып јат. Је маргаан тужында та нениҥ де учун адыш уйадайт. Мындый айалгада канайдар керек?
— Ончозы кижиниҥ бойынаҥ камаанду. Ажындыра амадулар тургузып, эмезе кӱӱниҥ ӧчӧмик болды ба, керек јылбас. Онды јаспай тийгизе адар керек деп, мык ла сананып ийзеҥ, эмезе 9-ты да болзо, тийгизе адар керек деп јӱткӱзеҥ, кыйалтазы јогынаҥ јазып ийериҥ.
— Алтай Республикада ок-јааныҥ ӧзӱми тыҥ ла коомой эмес, је ол ло Бурятияла, Сах-Якутияла, Новосибирский областьла тӱнейлеерге кӱч. Олордо јаандардаҥ јаан јӧмӧлтӧ бар.
— Алдында алтайлар ок-јаага сӱреен јайалталу деп сананып туратам. Анчада ла иркиттерди (кӱлӱмзиренет). Јок, ол онызынаҥ эмес эмтир. Ол элдеҥ озо тренер-таскадаачыдаҥ камаанду. Мени акалап туратан ӱренчиктерим де болгон: Герман Куйхинди аҥылап адайдым. Јайалталу кижини кӧп ӱретпезиҥ де. Тӧс ээжилерин ле кӧргӱзип берзеҥ, ол бойы ла ичкерлеп барар. Ок-јаа ондый бӱдӱм ине, канча ла кире кӧп адып, тазыктырынзаҥ, анча ла кире турулталу болуп бараадар. Кӧп лӧ адар керек, оноҥ ары јастыраларыҥды ок-јаа бойы тӱзедип салар.
Кажы ла јыл кӱскиде бисте бир ле сурак тура берет: «кайда тазыктырынар?» деген. Је ӧй келер, качан-качан бистиҥ бойыста аҥылу зал, секциялар ла јарамыкту айалга болор деп иженедим. Ого ӱзеери ДЮСШ-лар да ачылар деп. Бӱгӱнги кӱнде тӱӱкилик ок-јаа адыш јакшы ӧзӱм алынып баштаганы база талдама. Кажы ла јуртта ол јаан ӧзӱм алынар аргалу.
— Александр Альчинович, бу јӱрӱмде слер кемге быйан айдар эдигер?
— Эш-нӧкӧрим Валентина Александровнага, кызым Санаага, баркаларыма, баркачактарыма мен сӱреен быйанду. Олор меге јӱрӱмниҥ тӧс учуры болуп јат. Кожо иштеген најыларыма.
Анайда ок таскадып салган ӱренчиктериме. Олор ок-јааны таштабай, бойлорыныҥ јӱрӱмин оныла колбогонына, бир јилбилӱ, бир кӱӱндӱ улуска. Оноҥ ары ӧскӱрип јӱргендерге. Олор меге јаан ајарулар эдип, ок-јааны ӧскӱрери аайынча бойлорыныҥ шӱӱлтелерин айтсын. Онызы ичкери барарга сӱреен јарамыкту. Айса болзо, кӧбизин јетире бӱдӱрбедим. Је бойымныҥ алдымда чырмайгам ла ошкожым.
— Бӱгӱнги кӱнде кӱӱн-санаагар?
— Бистиҥ сӱӱген бӱдӱмиске јӧмӧлтӧ лӧ болотон болзо. Ок-јаа адышка јилбӱ сӱреен болгонын канча Эл Ойындар јакшы керелейт. Окјаачылардыҥ тоозы кажы ла катап кӧптӧгӧнин база. Алдында чек турушпайтан Турачак аймак эмди озочылардыҥ тоозында. Александр Варганов сӱрекей јаан камаанын јетирди. Хоккей ойноочылар јилбиркегилеп, ок-јаала јакшы адып баштадылар. Бир де кижидеҥ кӧп неме камаанду эмей. Оныҥ учун айдарга турганым: ок-јаагарды сатпагар, чачпагар, согоондорды курчыдыгар, јазагар! Отура да тӱжӱп, адыгар, атка да отурып адыгар, јылып та јӱреле, адыгар! Је јаҥыс ла токтобогор, ичкери јӱткигер! Онызы — јӱрӱмистиҥ тӧс учуры болор.
— Александр Альчинович, республиканыҥ ончо окјаачыларыныҥ адынаҥ акту јӱрегистеҥ изӱ уткуулыс, мынайып ла биске јозок болуп, бисти оморкодып ла јӱригер!
