Алтай ла Калмыкия: ыраак јолдор ло јуук колбулар

(Карындаштык колбулар)

Алтайысты ла Калмык јерин не бириктирип јат? Ортозы 4 муҥга јуук беристе јол болор. Бирӱзи ороонныҥ кӱнбадыш јанында, Европа келтейинде, Алтай – Азияда, Сибирьде. Је бистиҥ ӧбӧкӧлӧрис Ойрот деп адалган каандыкта јуртап, текши тӱӱкилик јол ӧткӧн. Оныла колбой бирлик кӧрӱм-шӱӱлтебис, байлык культурабыс ла јаҥжыгуларыс ӱзӱлбей артканы јаан учурлу. Ол тоодо Зая-Пандита тӧзӧгӧн тодо бичик деген јаан байлыгыс орныгу алынып баштады. Ойрот (Джунгар) каандык јердиҥ ӱстинде эмди јок. Је эки калык бойлорыныҥ кӱӱниле Арасейге кирип, тӱӱкизин ундыбаган, эмди де бирлик ороондо јуртап, бой-бойыска карузыжып, билижип јӱредис.

Тӱӱкидеҥ

Алтайлар быјыл Арасей каандыкка бойыныҥ кӱӱниле кожулганыныҥ 270 јылдыгын темдектейт. Калмыктар дезе Арасейге бойыныҥ кӱӱниле 408 јылдык кайра кирген. Оноҥ бери канча суу аккан, канча чактар ӧткӧн. Олор XVII чакта Джунгар каандыктаҥ кӧчӱп, Волга ла Дон суулар ортодо јерлерге једип барган. Јуучылдары озо јорткон, кийнинеҥ канча кошту абралар, јааны-јажы, мал-ажы. Јолойын мындый кӧчӱш беш кӱнге чыгара улала беретен. Кийнинеҥ чӧлдӧрдӧ јуртаган албатылардаҥ табарулар да болуп туратан.

«Калмык, калмак» дегени – мусульман јаҥды алынбаган арткан-калганын темдектеп айтканы болор. Калмыктар Джунгар каандыгынаҥ кӧчкӧниниҥ шылтагы дезе – мал-ажын азыраарга одорлор јетпей барганынаҥ ла каандыкта бой-бойлоры ортодо тартыжу башталганынаҥ улам.

Кӧчкӱндерге јолой кӱчке келишкен. Је андый да болзо, олор чӧлдӧрдӧ, јаҥы јерде тӧрӧлин тапкандар. 1608 јылда Орус каандыкка бойлорыныҥ кӱӱниле кирип јатканын керелеп, чертенгендер.

Арасейдиҥ каандыгына калмыктар јаан болушту болгон. Гран-кыйуларды корыырында олордоҥ артык јуучыл улус табылбайтан. Эҥ ыраактагы гран-кыйуларды коруп турганынаҥ улам калмыктарды «ыраак улус» деп адап салгандар. 70 000 атту калмыктардыҥ черӱзи орус черӱниҥ тал-ортозы кирезине јеткен. Олор јуучыл, чындык, недеҥ де айабас, айдарда, Орус каандыктыҥ јилбӱлери учун кӧп јуу-чактарда једимдӱ турушкандар. Казактарла кожо турокторго удурлашкан, Азовтыҥ ла Крымныҥ јуу-согуштарыныҥ јалтанбас туружаачылары. 1663 јылда калмыктардыҥ башчызы Мончак бойыныҥ черӱзин Украинаныҥ оҥ јарадында Петр Дорошенко гетманга удурлажа јеҥӱлӱ јуулашкандар. Калмык јуучылдарды орус башкару јаантайын бийик баалайтан. Наполеонныҥ табарузында олор орус черӱге база јаан болужын јетиргениле јарлу.

Је XVIII чак олорго кызалаҥду келишкен. 1767-1768 јылдардыҥ кыжы корон соокторло аҥыланган, ого ӱзеери орус бийлер калымктардыҥ јерлерин блаажып баштаган. Олорга јаан токтодулар салылган, ол тоодо аш, калаш сатпазы јанынаҥ. Мыныла колбой 1771 јылда калмыктар ээленген чӧлдӧрин таштап, Джунгария каандыкка кайра бурулар деген алтам эткендер. Је бу улу кӧчӱште кӧп улус ла мал-аш божогон. II Екатерина калмыктардыҥ каандыгын јоголтып, арткан-калган улусты башка-башка тергеелер сайын кӧчӱрген. Калмыктардыҥ артканы казактардыҥ черӱзине бириккен. Анайып, олор ороонныҥ гран-кыйузын корулап, башкаруга болужарын токтотпогон.

Бӱгӱнги куучыныста Калмыкия керегинде ајару эткенистиҥ шылтагы – Алтайдыҥ ок-јаачылары Элистада маргаандарда туружып јӱргениле колбулу. Ондо 3Д деген маргаандардыҥ Россияныҥ Кубогыныҥ баштапкы бӧлӱги, анайда ок кӧчкӱндердиҥ Телекейлик ойындарына туружарга талдашту маргаандар ла ок-јаала Калмык Республиканыҥ федерациязыныҥ 10 јылдыгына учурлай «Сур» деген бӱдӱмле 40 метрге маргаандар ӧткӧн эди.

Эмдиги ӧйдӧ Горно-Алтайсктаҥ Волгоградка самолётло учуп барар аргалар бар. Оноҥ ары Элистага јетире 300 беристе јерге кӧп таксисттер јоруктайт. Элистада тургуза ӧйдӧ 104 082 кижи јуртайт. Калмык Республикада јуртап тургандардыҥ текши тоозы 2025 јылда тооалышла 267 588 кижи.

Элиста

Бис, Туулу Алтайдаҥ барган бир канча ок-јаачылар, Элистага таҥ эртен тура једип бардыс. Москвадаҥ ок-јаачы Вячеслав Маймановтыҥ кӧлӱгиле 6 час эҥирде чыгала, тӧс каланыҥ јолдорыла, ал-камык кӧлӱктер ортозыла, эки час ӧйгӧ јуук айланып, тӱниле јортконыс. Калмыктардыҥ тӧс калазына јууктап келетсес, ӧлӧҥ узундап калтыр. Айландыра јажыл јалаҥдар, салкынга, элес эзинге алдыртып, кыймыктагылайт. Салкынныҥ ийдезиле иштейтен станциялар ыраакта кӧрӱнет. Тоозы да кӧп эмтир, оныҥ ийдезин кандый эп-аргала тузаланат не? Сурактар, сурактар. Айландыра элкем-телкем чӧл.

Тодо бичик

Кала бойы јараш кӧрӱнет. Совет ӧйдӧ тудулган беш этаж туралардыҥ тыштын јарандырарга стенелеринде кӧп јурук-муралдар бар. Тӧс оромло барып јада, кӧскӧ илингени – национальный эп-аргаларла каланыҥ ичин јарандырганы. Ол тоодо тодо бичикле бичилген эрмектер, туралардыҥ тыштын јарандырган јуруктар, керек дезе оромдорды јарыдып турган фонарьлар сары ӧҥдӧрлӧ будылган, айрылары да солун ла јараш.

Тодо бичик олордо јаан јол алынган эмтир. Туралардыҥ тыштында, јарларда тодоло бичилгени кӧп. Анайда ок кийимдердиҥ тыштында, футболкаларда. Алтайлар дезе бу солун бичикле бичиирин јаҥы-јаҥы ла баштаган деп айдар керек. Калмыкияда бӱткӱл ӱредӱ ӧдӱп турганын интерет ажыра кӧрӧргӧ келишкен эди. Бир канча јылдаҥ бис те тодо бичигисле элбеде бичип, кычырып, оны орныктырып аларына алаҥзыбай турум.

Туристтер

Каланыҥ тӧс оромдорында туристтер кӧп эмтир. Калмык Республика туризмниҥ јолына турганы јаан удабаган. Алты кире јылга јуукташ. Аэропортты Волгоградтыҥ аргачылары садып алала, башка-башка тергеелер јаар јӱрер рейстер ачкан эмтир. Анайда ок айылдаш тергеелердеҥ автобустарлу кӧп туристтер келгилейт. Олорды коштойындагы национальный регионныҥ культуразы, јадын-јӱрӱми тыҥ јилбиркедет. Анайда ок мында ороонныҥ Европа келтейинде эҥ ле јаан кӱрее-хурул тудулган. Ичинде Будданыҥ эҥ јаан сӱр-кебери. Ӱчинчи шылтак – калмыктардык курсак-тамагы ӧткӱре тойу-ток ло амтамду.

Хурул

Калмыкияда хурул Кирсан Илюмжинов президент тужында тудулган. Оны айландыра сӱрекей јаан јерде кӧп сабазында чечектер, агаштар, ол тоодо арчынга тӱҥей јыраа бӱдӱмдӱ агаштар ӧзӧт. Солун ла јараш калгаларды кирип барзаҥ, бу јердиҥ ээзи болгодый, узун сагалду карганактыҥ кереези турат. Оныла эзендежер учурлу эмтир. Айландыра агару кудайлардыҥ сӱрлери. Олорды эбирип, сананган амадуларыҥ бӱтсин деп барабандарды айландыра толгоор керек.

Хурул бойы тӧҥдӧ турат. Ого узун текпиштерле чыгып, ичине кирип барзаҥ, ару ла тымык. Ӧдӱктериҥди уштып, тӧринде кып јаар ууланар керек. Ондо коридордо штан кийип алган эпшилерге бӧстӧҥ кӧктӧгӧн јикпени орой кийип алатан јаҥду. Оноҥ ары сӱрекей јаан кып, ондо Будданыҥ сӱри. Мында ла башка-башка бӧлӱк улуска экскурсиялар ӧдӧт. Будданыҥ јӱрӱми, эткен керектери керегинде јилбилӱ куучындар. Келген туристтерди ајарып кӧрзӧҥ, кӧп сабазында јажы јаанаган эпшилер болтыр.

Туристтер анайда ок тӧс оромдордо кӧп туштагылайт. Тӧс тепсеҥде база сӱрекей јаан барабан бар. Совет ӧйдӧ ондо Ленинниҥ кереези турган деп айдыжат. Элиста јараш ла кӧрӱмјилӱ кала. Солун јерлер кӧп. Ол ӱзеери јӱзӱн ӧҥдӧрлӱ тюльпан чечектер сыраҥай ла чечектеген ӧйи болзын.

Курсак-тамак

Алтайлар калганчы ӧйдӧ Монголия јаар садыжарга јоруктаары јаҥжыга берди. Айылдаш ороон бисти јаҥыс ла јеҥил јӱзӱн товарларыла јилбиркедип турган эмес, анайда ок айылчыларын тойу-ток азырап турганыла аҥылу. Калмыктар база ла ондый ок кӱндӱзек улус эмтир.

Махан дегени – эттӱ, мӱндӱ, картошколу, бисте шурпа деп адалат. Канча јӱзӱн: манты, пельмендерге тӱҥей бӧрӧги деп курсак. Јарым порция деп алзаҥ, бӱткӱл айакка тӱҥей экелер. Койдыҥ, уйдыҥ эдинеҥ ток курсак белетейдилер. Эди амтамдузы коркыш. Кош-Агаштыҥ койыныҥ эдине тӱҥей. Мал-аштыҥ отогон јерлери тусту, байла, оныҥ учун.

Боорсоктор, сӱттӱ чай – джомба. Амтамдузы коркыш. Ого талкан кожуп ийзеҥ, чынынча ла чуй чай боло берер. Алдында энем ондый чайды јаантайын азатан эди. Је олордо талкан јок эмтир. Арба ӧскӱрбей турган. Бис мынаҥ бойысла кожо талкан апарганыс, сонуркада сыйладыс. Олор кулурды кӱрерте куурып, ого кандый бир варенье кожуп, татузымак тамзык белетеп јадылар.

«Калмык кухня» деп бичилгени кӧп јерлерде туштайт. Кандый ла ашканага кирип барзаҥ, онойып ла тойу-ток азырайдылар. Баалары да јеҥил. Чындап та, таксилериниҥ де баалары баалу эмес. Каланыҥ ичиле јоруктаарга јалдазаҥ, 200 салковойдоҥ кичинек ле ажыра. 300 салковойды баалу деп айдыжадыс, ондый баага јоруктаарга мойножадыс деп, бир калмык келин куучындаган эди.

Је олордо ичер суу јанынаҥ кӱч сурак. Сууны магазиндердеҥ, эмезе оромдордогы автоматтардаҥ садып алары јаҥжыгып калтыр. Краннаҥ технически суу агат. Оныҥ учун эҥ ле јаан байлык мында – ару суу. Республикага Волга суудаҥ водопроводтор ажыра агызып экелери јанынаҥ ороон кеминде јӧптӧжӱлер ӧдӧт. 2030 јылга бу ӱлекер јӱрӱмде бӱдер деп иженедилер. Мыныла колбой Алтайыстыҥ ару сууларын сананып, олордыҥ арузын ла агынын эмдиги айалгада кичееп аларыс па?

Бистиҥ тергееде туризмниҥ ӧзӱми јаҥжыгып калды. Јылдыҥ ла 3 миллионго јуук туристтер келип јат деп чоттолот. Је бисте амырап јӱрерге ондый ла јеҥил эмес. Ол ок ӧйдӧ ажаныш јанынаҥ айалга база ондый ла ок јарамыкту деп айдып болбозыҥ. Чуйдыҥ јолында турган кӧп ашканаларга кирзегер, национальный аш-курсак јокко јуук. Келген айылчылар дезе бистиҥ аш-курсакты амзарга кӱӱнзеп јадылар. Је ол јанынаҥ сурак бисте кӱч. Анайда ок баалары да бийик. Оныҥ учун алтай аш-курсактаҥ слерде не бар деген суракка, кезик учуралда каруу табылбайтан эди.

Маргаандар

Элистадаҥ ӱч беристе ыраагында «Аршаан Глемпинг» деген туркомплекстиҥ јанында ок-јаа адышла ороон кеминде јаан маргаандар ӧткӧни керегинде јетирген эдис. Мында 26 регионноҥ 300-теҥ ажыра ок-јаачылар турушкан. Эртен турадаҥ ала эҥирге јетире 3D адышла Россияныҥ Кубогыныҥ I бӧлӱги аайынча маргаандар ӧтти. Эҥиргеери 40 метрге сура аайынча маргаандар ла 60 метрге «Пута» деп адалган туроктордыҥ таҥмазына јаҥжыккан ок-јаала ӱзеери маргаандар база болгон. Ол кӧчкӱндердиҥ Кыргызстанда кӱскеери ӧдӧтӧн Телекейлик ойындарына белетеништӱ маргаандар болор.

Эртезинде стадиондо 40 метрге «Теке бута» деп адалган таҥмага адары јанынаҥ маргаандар болгон. Ол кыргызстардыҥ, текениҥ буттарына тӱҥей эдип јураган, таҥмазы болор. Јаҥжыккан аайынча бу маргаандарда ченемелдӱ спортчылар јеҥип јат. Бу учуралда буряттар, сахалар ла башкирлер јеҥдилер.

Эмди мындый ок маргаандардыҥ экинчи ле ӱчинчи бӧлӱктери Калугада, Иркутскта ӧдӧр. Куран айда дезе Новосибирск калада финалдар болор. Оноҥ сыгын ай киреде Бишкекте кӧчкӱндердиҥ Телекейлик ойындарында Россияныҥ бу маргаандар ажыра талдалган ок-јаачылар јуунты командада туружар аргалу. Ондый ойындар Эл Ойын чылап, кажы ла катап эки јылдыҥ бажында башка-башка ороондордо ӧдӱп јат. Бу кирезинде Туркийеде, Казахстанда ӧткӧн. Чындап, быјылгы ойындардыҥ программазына баштапкы ла катап алтай шатра киргенин аҥылап ийейин. Геннадий Ядагаевтиҥ јаан учурлу ижиниҥ шылтузында.

Ок-јааныҥ байрамыныҥ окылу ачылтазында Калмык Республиканыҥ башкараачызы Бату Хасиков келип уткыган. Ол маргаандар ӧдӱп јаткан јалаҥга келип, сурага адарга кӱӱнзеген эди. Бир канча ченелте-темдеништиҥ кийнинеҥ согооны содойгон сурага тийип, оны чарчадып ийген. Айландыра улустыҥ кыйгызы, оморкогоны тыҥ болды. Калмыктар бойыныҥ башчызын тооп турганы иле билдирген. Бату Хасиков дезе телекей ичинде јарлу спортчы, телекейлик кӧп маргаандардыҥ јеҥӱчили, кикбоксинле спорттыҥ телекейлик классту узы, јуучыл самболо Россияныҥ спортыныҥ узы, јуучыл искусстволордыҥ узы, каратэ-сэйвакайла, анайда ок каратэ-кёкусинкайла баштапкы дан алган кижи.

Кеп-кийим

Ончо туружаачылар национальный кеп-кийимдериле аҥыланды. Кийимдери ажыра кемдер болгонын таныырга јараар. Ол јогынаҥ маргаандарга божотпой јат. Эпшилер арчуулдарлу, буттарында јараш сопокторлу. Эр улус кыйалтазы јогынаҥ кайыш курларлу, узун капталдарлу, база сопок ӧдӱктерлӱ.

Алтайдыҥ ок-јаачылары кийимиле база коомой эмес болгон деп темдектеер керек. Је сопоктор јанынаҥ кӱчке келишти. Алтайда јайгы, јараш сопок ӧдӱктер кӧктӧбӧй турган эмтир. Беш-Ӧзӧктӧ кӧктӧп турган деп билерис. Је ол кышкы ӧдӱктер болгодый. Интернетти карап кӧрдис. Новокузнецкте кӧктӧгилейт, је оны алдыртарга ӧй керек. Монголдоҥ до алдыртарга јараар. Олорды бедиреерге Кобдого эмезе Улан-Баторго једер керек.

Алтайдыҥ ок-јаачылары јӱк ле ок-јаадаҥ адар эмес, маргаандарда кыйалтазы јогынаҥ национальный кеп-кийимдерин, бӧрӱктерин кийерин, кайыш курларын курчанарын бойлорынаҥ некеп баштадылар. Кӧгӱспектерди кийбес деген кычыру болот. Кӧгӱспек јакшы ла кийим, оны не јаман кӧрӱп турганаар деген удурлажулу куучындар база болгон ло. Эйе, јакшы, јылу ла эптӱ. Је ол айылда кийетен кеп. Окылу јерлерде, ого ӱзеери калыктыҥ јӱзин кӧргӱзип турган айалгада, чӱмдӱ, тоомјылу кийинерге чырмайар ла керек. Сахаларды кӧрдис, олор јараш шляпа бӧрӱктерлӱ, капталдарлу туружат. Эмезе татарлар ла башкирлер. База ла ок кайыш курларлу, тере, јеҥил сопокторлу, эпшилери мӧҥӱн акчалардаҥ белетеген јарангыштарлу, арчуулдарлу. Кавказтыҥ эрлери ончозы бойлорыныҥ капталдарын кийген, омок-седеҥ бӱдӱштӱ јӱрдилер. Ногайлар узун халаттарлу, кумыктар чекпендерлӱ, башлык бӧрӱктерлӱ. Кеп-кийимнеҥ калыктыҥ аргазы, тоомјызы кӧрӱнери чын, јолду эмей. Россияныҥ албатыларыныҥ бирлигине учурлалган аҥылу јылда, мындый туштажулар сӱрекей јаан учурлу.

Тӧрӧл тилис

Ыраакта јӱреле, тӧрӧл тилистиҥ учурын база катап бийик бааладыс. Бой-бойлорыс ортодо алтайлап куучындажып турарыста, сӱрекей кӧп улус кайкаганын да, сӱӱнгенин де јетирдилер. Бис слерди јакшы оҥдоп јадыс, слер кайдаҥ деп, јилбиркедилер. Ногайларла кӧчӱреечи јок, орус тилге кӧчпӧй куучындаштыс. Татарлар ла башкирлер, кумыктар бис слерди јакшы оҥдоп турус деп айдышты. Калмыктар бойыстыҥ ла улус ошкош јуук деп билдирди. Бӱдӱштерис те тӱҥей. Алтай тилиҥди билер болзоҥ, јуук, карындаштык албатыларла не де эмес текши тилди табыжып аларында кӱч эмес. Айдарда, тӧрӧл тилисле куучындажары јаан учурлу болгонын такып оҥдодым.

Калмык албатыда тӧрӧл тил јанынаҥ кӱч. Ондый салтарлу айалга ӧткӧн чактыҥ 90-чы јылдарында башталган. Бис оҥдоп јадыс, је айдып болбойдыс деп, бир кижи карыкчалду айдынган эди. Эмезе куучындап билбес кижиге тӱҥей болуп калдыс дешкен. Магазиндерде јӱрӱп, оромло базып, калмыктап кӧнӱ куучын угулар ба деп, ајару эттим. «Мендвт» — деп, эзендежедилер. Оноҥ ойто орус тилге кӧӌӧ беретен болтыр. Олорго кӧрӧ, бис эмеш оҥду деп санандым. Је тӧрӧл тилисти керектебезеес, бисти мындый ок карыкчалду салым сакыйт.

Окылу туштажу тужында јажы јаанаган ок-јаачы эпши тӧрӧл тилиле байлу алкыштар айткан эди. Сӧстӧрин јазап билбес те болзом, је бистиҥ алкыштардаҥ башкаланбай ла турганын оҥдодым: ачык јолдор, бийик једимдер, ырыс-кежик керегинде.

Уч-турулта

Јол-јорук тужында кӧп улусла таныжып, ок-јааныҥ ӧзӱмин оноҥ ары апарар деген шӱӱлтеге келдис. Ыраакка адарына эмди темигер керек деп амадайдыс. Кӧп тергеелерде сур деп адалган бӱдӱмле 40-60 метрлерге ыраагына адып јадылар. Олорго база темигерге келижетен эмтир. Ӧскӧ калыктардаҥ артпаска турган болзобыс.

Анайда ок аттыҥ ӱҫтинде маҥ бажынаҥ адары јанынаҥ куучындар база ӧтти. Калмык Республикада бу јанынаҥ таҥынаҥ федерация тӧзӧлгӧн эмтир. Бу ишти баштап алзаас, бис бирлик тӱрк-монгол телекейдеҥ артпазыс, олорло теҥ-тай алтап, ичкери барарыс деп иженип турум.

Адакыда, јол-јорыкта чӱмделген ӱлгеримле бичимелимди тӱгезип турум:

Калмыкия ороон,

Карузыган таныш тала.

Тӱш јеримдеги чӧлдӧр,

Таҥ атту кӧчкӱндер…

Аргымак тибирти,

Јерге торгулат.

Маҥ бажынаҥ јуучылдар

Меҥдей-шиҥдей ӧткӱлейт.

Кӱнбадыш јаар ууланып,

Качалаҥга алдыртып,

Каандыгарды ӧскӱзиредип,