В.К. Сабинниҥ 85 јылдыгына
Владимир Кучукович Сабин эзен јӱрген болзо, быјыл ол 85 јажын темдектеер эди. Кӧп улус оны јарлу политик, јондык ишчи, тоомјылу кыпчак эр деп билген. Ол Кош-Агаш, Кӧксӱӱ-Оозы, Улаган аймактарда партияныҥ каруулу иштеринде иштеген, оноҥ башкаруныҥ председателиниҥ баштапкы ордынчызы, экология аайынча комитеттиҥ башкараачызы, Эл Курултайда экономика, акча-манат аайынча комитетти башкарган. Амыралтага чыгала, јондык кӧп учурлу керектерде эрчимдӱ турушкан.
Анчада ла Улаганныҥ эл-јоны ого јаан быйанду јӱрет. КПСС-тыҥ аймак комитединиҥ баштапкы качызы болуп ондо иштеп тура, аймактыҥ тӧс јерин Акташтаҥ Улаганга кӧчӱрер деген суракка јаан ајару эдип, јӱрӱмде оны бӱдӱргениле јарлу.
Ол ӧйлӧрдӧ бу сурактыҥ аайына чыгарга сӱрекей кӱч болгон. Кӧп јылдар туркунына бу керегинде кӧп айдылган, је оны јӱрӱмде бӱдӱрер башкараачы чыкпаган эди. Владимир Кучукович дезе улустыҥ баштанганын аай угуп, кӱч сурак та болзо, је оны јӱрӱмде бӱдӱрип салганы – бу кижиниҥ быжу кылыгын јарт керелейт.
Владимир Кучукович 1997 јылда Кош-Агаш аймактаҥ Эл Курултайдыҥ депутадына тудулган. Экономика, акча-манат аайынча комитетти 2006 јылга јетире башкарып иштеген. Ол башкарган ӧйлӧрдӧ бу комитетиҥ тоомјызы сӱрекей јаан, документтерге Сабин колын салбаган болзо, нени де эдер арга јок деп, чиновниктер темдектейтен.
2003 јылда Белтир јуртта јаан јерсилкиниш болгон эди. Тӧрӧл јуртын јаҥы јерге кӧчӱрерине, јаҥы јуртты куру јалаҥда тӧзӧӧрине ол база јаан камаанын јетирген кижи. Улуска болуш јетирери, туралар тудары керегинде сессияларда кажы ла катап сӧс айдып туратан. Анайып, јерлештериниҥ јилбӱлерин бийик кеминде коруган депутат болор. Ол ӧйлӧрдӧ сессия тужында Турачактыҥ депутатды Людмила Яковлева бюджеттиҥ кӧп саба акчазы Кош-Агаш аймак јаар чыгарылганын јаратпай турганын угузып: «Удабас ондогы улус урулып јаткан акчала јымжак јерин арчыыр!» – деп, кезем айтканы санаама кирет. Мындый тартыжуларлу айалгаларда В.К. Сабин јана баспай, јаантайын ла јерлештери учун сӧс айдып, олор керегинде јӱреги ооруп, јилбӱлерин јана баспай коруган эди.
Сессияларда оныҥ јаркынду куучыны кӧп улустыҥ санаазына кирип турган болор. Владимир Кучукович сӧс айдып турза, улус тым болуп, оны угуп отуратан. Бӱдӱжи соок то болзо, кӧстӧри чокту, јымжак кӱлӱмјилӱ јӱретен. Бойы омок, кокурчы кижи, та кокурлап турган айса ӧчӧп айтканы оны билбес улус јакшы оҥдобойтон. Кажы ла эрмекти, кажы ла сӧсти тегиндӱ айтпайтан. Куучынын чала бултаартып та турза, је айтканы тегиндӱ эмес – јаан учурлу. Је ол ок ӧйдӧ ол толуктар сайын бир шӱӱлтезин айдып, политикала колбой јилбӱлериле башкарынып, ойто ӧскӧ шӱӱлтезин айдып јӱретен эр эмес болгон. Јӱрегин ӧйкӧгӧнин, санааркаганын ла сӱрнӱккенин јалтанбай ла чыгара айдып ийетен. Анайып, тергеебисте тоомјылу ла бойыныҥ сӧзине турар улустыҥ тоозында болгонын кӧп улус ундыбаган болор.
Владимир Кучуковичле мен «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте иштеп тура, танышкам. Оныла јолугып, ол туштагы политикадагы, экономикадагы айалгалар керегинде куучын-эрмек ӧткӱргенис. Ол кайда да 1998 јыл болор керек. Ол тушта тергеебисти Семен Зубакин башкарган туш. Шак бу тушта улуска канча айлар туркунына ишјал тӧлӧлбӧйтӧн, политикалык айалга кызу, депутаттар ӱнбереечилердиҥ јилбӱлерин коруп, сурактарды база курч тургузып туратан ӧй. Ондый јалтанбас депутаттардыҥ тоозында – Владимир Кучукович Сабин. Одус јылга јуук ӧй кайра куучыныс не керегинде ӧткӧни эмди санаама јакшы кирбейт. Је ол кижиниҥ айткан каруулары меге јарап турганы санаамда арткан. Јерлештериниҥ ортозында јӱрӱп, улустыҥ куучыныныҥ «койузы» меге сӱрекей јарап јат деп айтканы сагыжыма јакшы кирип туру.
Кийнинде јылдарда, 2000 јылдардыҥ тал-ортозы киреде, алтай элита – ол кем деген сурактар чыгып турган ӧйдӧ, алтайлар ортозында эҥ тоомјылу улустыҥ ортозында Владимир Кучуковичке баштанып, куучын-эрмек ӧткӱргенис. Алтай элита – ол бай, јамылу улус эмес, малчы-койчылар, ӱредӱчилер, И.И. Ортонуловтый тоомјылу јурукчылар, Б.У. Укачиндий поэттер, бичиичилер деп айткан эди.
Бир кӱн бистиҥ кыпка чек чуугулданып калган келген. Телеҥиттер, Ойрот каандык јайрадылып турарда, Орто Азияда кулдар болгон деп бир тӱӱкичи бичиген деп калјуурган. Оныла колбой «Учугы јок бӧс болбос, топчызы јок тон болбос» деген бичимелин экелген. Ол 2014 јыл. Анайда ок «Јебрен телеҥиттиҥ кожоҥы» деген јаан учурлу ла кажы ла кижини санандыратан, сӱӱнетен ле сӱрнӱгетен, оморкойтон ӱлгери кожо бичилген.
Владимр Кучукович калганчы јылдарында Чагаа байрам, оныла колбой алтай календарь керегинде бичимел бичизин деп баштанган. Онызынаҥ мойношпой, куучындап беригер деп, айткан эдим. Оны куучындарга кӱч, бичип берерим, а сен оны бойыҥ келиштире јазап сал деп, айткан эди. Је бистиҥ ортобыста куучын анайып ла келишпей калган. Кенейте ле ооруган, телефон ажыра калганчы куучыныста, ол чӧкӧгӧндӱ ӱниле: «Је ол сурак эмди кемге де керек јок ошкош» – деп, айткан эди. Чагаа байрамысты эбире јӱзӱн-јӱӱр јабарлашту куучындар ӧдӱп турганы оны сӱрекей санааркаткан.
Владимир Кучукович бойы ойгор кӧгӱстӱ, Алтайын, калыгын недеҥ де артык сӱӱген кижи болор. Оныла кандый ла суракла куучындажарга јараар болгон. Ол бойыныҥ уур-кӱчтерин качан да кӧргӱспейтен, качан да комудабайтан.
Бӱгӱн, Владимир Кучуковичтиҥ «Учугы јок бӧс болбос, топчызы јок тон болбос» деген бичимелиле таныштырып турубыс. Ол мынаҥ озо элбеде јарлалбаган. Телеҥиттердиҥ Арасейге бириккенинеҥ ала 150 јылдыгына учурлалган. Ол кӧп кычыраачыларга солун ла јилбилӱ болор деп иженедим.
«Учугы јок бӧс болбос, топчызы јок тон болбос»
Озо чактардаҥ бери Алтайдыҥ тӧбӧзинде – Эре-Чуйда, Алтын Кӧл талайдыҥ јаказында, Чолушманда – адын, тӧрӧл тилин, јаҥдаган јаҥын јылыйтпаган бир чымчым калык Алтайына бажырып, јуртап јат. Олор бойлорын эмдиге јетире «мен – телеҥит» деп аданып, јебрен бу адыла оморкоп јӱредилер. Муҥ јылдар мынаҥ озо олордыҥ јебрен ады кыдат, арап, рим бичимелдерде, оныҥ кийнинде монгол, орус тӱӱкиде артып калган.
Эмди Тӱрк каганатты тӧзӧгӧн калыктардаҥ, теле-телеҥиттердиҥ ӧскӧлӧриниҥ ады да, бойлоры да јок. «Тӧрт јуртта» база кем болгонын история јартабайт. Је олордыҥ бир јурты (ют) телелер болгонында алаҥзу јок. Тӱрктерди бӱгӱн јаҥыс ла тили бириктирет. Олор бойлорын «Кӧк бӧрӱниҥ» угынаҥ јайалганыс, Алтайдаҥ тарап-таркап барганыс деп айдыжат. Тӱрк каганат јайрадылганынаҥ ала тӱрк албаты уйгурлардыҥ, оноҥ Чингис каанныҥ каандыгына базындырып јӱргенинеҥ база канча чактар ӧткӧн. Оныҥ кийнинде канча јӱс јылдарга кыдат-орус «теермен» ортозына кирип, телеҥиттер талкан болуп чаракталбай артып калды. Кӧбизи бӱгӱн чийе тарткан гран арызында артып, монгол, кыдат, уранхай, телек деп ададып, кыргыс-кайсактардыҥ јеринде казахтар да болуп калгандары бар.
Бу бистиҥ тӱӱки-историябыс улу Л. Гумилев, датчанин В. Томпсон, совет ле европей билимчилер В. Радлов, С. Малов, П. Мелиоранский, В. Бартольд, Х. Оркун, Г. Самаев, Уманский, В. Моисеев, биске јуук ла кару «коручыларыс» В. Потанин, Н. Ядринцев, Е. Клеменц эмес болзо, ол керегинде нени де билбес эдис.
Бистиҥ тӱӱкибис Абак ӧйинеҥ ала (1600 јылдар) Арасейдиҥ тӱӱкизиле колбулу, јаҥыс болор. Ол колбу 400 јыл мынаҥ кайра башталган. Сибирьдиҥ баштапкы историги Ф. Миллер мынайда бичийт: «Сибирский народ теленгуты до сих пор живут в Томском и Кузнецком уездах. В русских приказных документах их называют «белыми калмыками». Абак и виднейшие теленгуты шертвовали в верности и повиновении». Ол 1600 јылдар.
1756 јылда орус каанга албатызын кийдирген 12 јайзаҥдарыс база телеҥиттер, уранхайлар (башказы јок) болгон. Олор јаҥыс ла тынын аларга эмес, ол ӧйдӧҥ 150 јыл озо орус каанга кирген Абак (Аба) отогонына кожуларга амадаганы јарт. Је олор «калмыктар» деп ададып, Алтай јеринеҥ, албатызынаҥ айрылып, айрыдып, оноҥ ары јылыйып та калган болзо, барган јерлеринде бойыныҥ тӱӱкизин, адын, культуразын артырып салды. Алтайда арткандары бойыныҥ чындык адын јылыйткан да болзо, је калык болуп бойы арткан, јоголбогон. Туулу Алтайда јуртаган алтайлардыҥ Арасейге бириккениниҥ 250 јылдыгын, оныҥ јаан ороондык учурын Президент бойыныҥ јакааныла темдектеп салды. Је 2006 јылда бис бойлорыс Москвадаҥ бери байрамдап, Абактыҥ да, 12 ойгор јайзаныстыҥ адын да, угын да адабадыс. Ол туштагы орустыҥ документтеринде олор телеҥиттер (уранхайлар) деп бичилген. Бис эмди онызын эзедедис пе?
Ол кату, кызалаҥду чактарда кӧп шылтактардаҥ улам Чуйдыҥ, Алтын Кӧлдиҥ телеҥиттери Арасейге биригип болбой, база 100 јылдыҥ туркунына «двоеданец» болуп јаткандар. Кайкамчылу салым, јӱрӱм. Арасейге биригип, 400 јылдыҥ туркунына кожо јаткандар бӱгӱнги кӱнде, телеҥиттер-телеуттар деп ададып, алтайлардыҥ тоозында да чотолбойт. 90-чы јылдарда олор Туулу Алтайдагы карындаштарына биригерге кӱӱнзеп баштанарда, бис јанынаҥ олорго јадар јерлер табылбаганы уйат. Ӧскӧ укту албатылар оны билбези јакшы. Ол ок ӧйдӧ озогы «двоеданец» –телеҥиттер бӱгӱн бойыныҥ политик – «абыстарына» «инородецтер» болуп калды. Телеҥиттер «кулдар» болгон, эмдиги телеҥиттер республикада «јаҥы этнос» тӧзӧӧрине каршузын јетирет деп канча катап бичилди. База јаан уйат. Је бу айалгала колбой албатыма, телеҥиттерге јаан быйанымды айдар кӱӱним бар. Он јылдыҥ туркунына олорды јамандаган «кӧӧркийлерге» бир де телеҥит удурлажа каруу бербеди. Ачынбады да. Кемге ачынар? Кӧлӧткӧзине бе, кӧлӧткӧ берер кӱнге бе, бойына ба? Јебрен телеҥиттердиҥ ойгоры мында эмес пе?
Бу айалгада 2002 јылда РФ-тиҥ Башкарузы Чуйда, Улаганда јуртаган телеҥиттерди ас тоолу албатылардыҥ тоозына кийдиргенин, олорды коренной (јериле тудуш, озогы албаты) деп јӧп јаратканыныҥ (Президент В. Путин кол салган) учуры сӱрекей јаан. Тергеебисте, Алтай крайда, Кӧмӱр областьта јуртаган телеҥиттерге орныктырулу ӧй келген. Телеҥиттердиҥ калганчы бӧлӱги Арасейге киргенинеҥ ала 150 јылдыгы быјыл, 2014 јылда, толор. Је бисте ол аайынча бир де табыш јок. Ол јаҥыс ла Чуйдыҥ ла Улаганныҥ эл-јоныныҥ текши байрамы эмес, бастыра республиканыҥ байрамы. «Двоеданецтердиҥ» јуртаган јерлери Аркыттаҥ ала Алтын Кӧлгӧ јетире, бӱгӱнги Хакас, Тыва ресспубликалардыҥ, Монгол, Кыдат, Казах государстволордыҥ кыйуларыла республиканыҥ јериниҥ тал-ортозына јуук. Телеҥиттердиҥ калганчызы Арасейге бириккениниҥ учуры текши ороонныҥ тӱӱкизине база јаан учурлу. Сананзам, бу айалганыҥ калыктар ортодогы бийик учурын кӧргӱзерге кӧп ле неме керек јок. Ак Каанныҥ Сибирьде бӱдӱмјилӱ кижизи, «кӧзи, кулагы» – Томск губернияныҥ губернаторы М. Т. Лерхе, эмдиги ӧйдиҥ јамылулары чылап, автомат тудунып алала кочкорлоп, каршулап, вертолётло Алтайга келген эмес, атка минип, јаашка-сууга ӧдӱп, телеҥиттердиҥ Арасейге кожуларга јӧбин аларга болуп, бойы Эре-Чуйга једип барган. Ол керегинде М. В. Чевалков кайкамчылу эске алыныштарын артырып салган.
Баштапкы алтай бичиичи М. В. Чевалков биске грамматика, сӧзлик, калыгыныҥ кӧп чӱмдемелдерин артырып салган. Је калыкты бириктирери јанынаҥ эткен оныҥ јаан ижиниҥ учурын бис эмдиге јетире оҥдобой до јадыс. Оныҥ бичигениле: «Мен чаксырашта јӱрген албатым учун, ӱйимди ле эки баламды кожо ээчидип, Барнаул јаар атанып, ӱч айдыҥ туркунына телеҥиттер керегинде бичимелдер јазадым». Албатыныҥ ундыларга јеткен адын ойто бурып, тилин орныктырып, тӱӱкизин јаҥырткан эҥ талдама улусты бу јуукка јетире: Чевалковты «каршулу абыс», улу Гуркинди «националист, контрреволюционер», Л. Кокышевти, Б. Укачинди «диссидент» эдип алган идеолог – «абыстарыс» ӧштӱлерди эмдиге јетире бедирейт. Оныҥ да учун эмди бис 2-3 Эл Башчылу, курултайларлу, конгресстӱ, ума јок јайзаҥдарлу, билишпес-оҥдошпос тилдӱ, башка-башка кудайларлу, јааны јок, јаҥы јок, ӧштӧшкӧн, ӧчӧшкӧн, ӧҥӧри ӧчӱп јаткан албатыга тӱҥейлежип бараадырыс. Бис не албаты? Алыптарыс кемдер? Озогы телеҥиттер бе, кечеги джунгарлар, калмыктар, ойроттор, татарлар ба, айса Потаповтыҥ «горноалтайцылары ба»? Је бӱгӱнги кӱнде бир кезек «јаҥы алтайларыс» албатызында эс јок, кут јок болзын деп албаданат. Јаҥы тил, јаҥы «албаты» тӧзӧгилейт.
Оныҥ учун Абак каан ла 12 јайзаҥ, оныҥ кийнинде Чевалков, Гуркин (Кыркын – Шишковтыҥ јетирӱзиле) болбогон болзо, бис калык болгодый арганы јылыйтып салар эдис. Оноҥ совет ӧй келип, алтайлар «экинчи тыныш» алынбаган болзо, оноҥ ары ӧзӱмис алаҥзулу болор эди. Биске јаан ырыс болуп, П. Кучияк ла С. Суразаков, кайчылар Н. Улагашев ле Г. Калкин, оноҥ до ӧскӧлӧри бисти кайылып-јоголып јаткан калганчы кар эмес, мӧҥкӱлик каандыктыҥ, калыктыҥ энчизи деп, телекейге кӧдӱрип салды. Олордоҥ тазылданып барган Л. Кокышевтий, Э. Палкиндий, И. Ортонуловтый, Б. Укачиндий, Д. Каинчиндий, Н. Воинковтый ла А. Юдановтый јылдыстарыс (адалбаганы ачынбазын) биске јаҥы ийде берип, калык кӱӱнисти ойгоскон, санаа-кӱӱнисти кӧдӱрген. Чолмондый јаркынду улустыҥ ады-јолдорын бичип турганымныҥ шылтагы јаҥыс. Абактыҥ ӧйинеҥ ала бӱгӱнги кӱнге јетире бистиҥ ӧткӧн јолыс Арасей ороонло кожо, јаҥыс. Бу улус ис артырып, адысты адаткан, кӧс болуп јол кӧргӱскен.
Л. Кокышевтиҥ ады да јок, кӱзен сӧӧкту Тубазы јышта Ленинле кожо кузуктап, Улалуда сыралап, приставла согужып, тӱрмеледип, «Улалуда улустыҥ нези кызыл, нези ак?» деген суракла биске баштанып јат. Совет ӧй келерде, Тубаныҥ ӧктӧм сӱр-кебери телеҥит Маарка ажыра чокумдалат. Маарка Гагаринге туштап, куманды тилдӱ марсиандарла тил билижип, Бий сууныҥ јарадына тӱжердеҥ озо Јаш Тураныҥ заводы јалбырап кӱйӱп јатканын кӧрӱп сӱӱнген (спиртзавод болбой кайдар).
Јаан Алтайда јуртаган калыкла бис јаҥыс укту, тилдӱ деп бистиҥ эҥ артык алыптарыс озодоҥ бери айдып келген. Онызы С. С. Суразаковтыҥ јууп, бичип алган чӧрчӧктӧринеҥ, калык чӱмдемелдеринеҥ, укаа-кеп сӧстӧринеҥ јарт билдирет. Улу кайчылардыҥ кай чӧрчӧктӧриндеги алыптар – олор кемдер, кандый тилле куучындашкан? Мен – «Кезер таш», мен – «Мӧштиҥ бӱри», «Мен кем?» деген сурактарды јаҥыс ла П. Кучияк, Л. Кокышев, Б. Укачин, Д. Каинчин, П. Самык эмес, кӧп артисттер, јурукчылар, режиссерлор, ол тоодо А. Юданов, Н. Паштаков, И. Ортонулов ло оноҥ до ӧскӧлӧри тегин сурабай јат. Совет ӧйинде мен телеҥит, туба деп айдарга јарабас болгон. 130 албатыныҥ тоозында бистиҥ адыс адалбайтан да. Оноҥ озо ӧйдӧ бисти ӧскӧ албатылар бойыныҥ билбезиле, айса болзо, тӧрӧл тилин, тӱӱкизин ундызын деп, башка-башка атла адайтаны јаҥжыккан. Бис – алтайдыҥ телеҥиттери –тӱрктердиҥ тазылы, эмдиги тӱрктердиҥ ӧбӧкӧлӧриниҥ кабайы болгонын Л. Гумилев чокум темдектеп, бичип ле телекей ичине јарлап салды. Айдарда, тӱрктердиҥ кийнинеҥ бис оноҥ ары джунгарлар, ойроттор, калмыктар, кара ла ак телеуттар, татарлар, керек дезе сӧӧктӧристиҥ, јеристиҥ адыла ададып јӱрдис. Анайып, јаҥыс тилдӱ, јаҥыс болуп адаткан бис – телеҥиттер – 400 јылдыҥ туркунына Арасейге бириккенин керек дезе ӱч катап темдектедис, анайда ок ӱч башка албаты болуп кожулдыс.
1609 јылда телеуттар деп ададып, Арасейге бириктис. 1756 јылда «калмыктар» болуп кожулдыс, 1864 јылда Чике-Таманныҥ ары јанындагы телеҥиттер болуп. Эмдиги Кулундуныҥ чӧли – ол Абак ӧйлӧрдӧ «Теленгутский» деп адалган, оноҥ бери ӧйлӧрдиҥ карталарында Калмык чӧл деп бичилген болгон.
Мындый айалга јаҥыс ла бисте эмес, ӧскӧ дӧ калыктарда болгоны јаҥыртуныҥ ӧйинде јарталып чыкты. Ол тушта кӧп албатылар бойлорыныҥ чындык адын тӱзедип, ойто кайра бурып алдылар. Темдектезе, якуттар, осетиндер республикаларыныҥ адын ӧскӧртпӧй, ого чын аттарын кожуп салдылар. Темдектезе, Якутия-Саха Республика, Осетия-Алания, Тува Республика эмди Тыва болуп калды. Оныҥ учун, сананзам, бистиҥ республиканыҥ ады «Алтай-Теле Республика» болор учурлу. Арасейле кожо јуртаган текши тӱӱкибис 1609 јылдаҥ ала башталат.
2014 јылда толуп јаткан 150 јылдык јаҥыс ла Чуйдыҥ ла Чолушманныҥ эл-јоныныҥ байрамы эмес, ол бастыра алтайлардыҥ, текши ороонныҥ байрамы болор учурлу. Кытат ла Арасей ортодо Чугучакта ӧткӧн јӧптӧжӱ аайынча Чуйдыҥ телеҥиттери Ак каанга кожулган. Оноҥ бери Арасей ле Кыдат ортодо граница-кыйу јарталып, токынап, эки јаан ороон бой-бойлоры ортодо оҥдожып баштаган, бирлик јӧптӧжӱге кол салгандар. Чынынча айтса, чактар туркунына Амурдаҥ Памирге јетире јарталбаган сурактардыҥ калганчы чийӱзи Сайлугемле, Ӱкекле тартылган. Бу ӧйдӧҥ ала Алтайда јуртаган калыкка јаҥы тӱӱки башталган. Телеҥиттерди, чынынча айтса, ол ажыра ончо бисти, текши алтайларды, Алтайдыҥ тургун калыгы деп юридический јанынаҥ ийде бергенин Арасейдиҥ тӱӱкизи база катап чыныктап јат. Арасейдиҥ 60 јӱзӱн тӱӱкизин бириктирип, чыныктаар деп, Президент В. Путинниҥ айтканы, јакылтазыныҥ учуры сӱрекей јаан. Бистиҥ тӱӱкибис ого база бир байлык кожулта. Тӱӱкизи јок калык болбой јат. Је чындык тӱӱкибисти јетире билбей јӱргенис ачымчылу. Јебрен ӧйистиҥ тӱӱкилик изи Л. Гумилевтыҥ бичиктеринде, озогы ӧскӧ калыктардыҥ бичимелдеринде, Кӧкшин Орхондо (Кӧк ӧргӧӧ), кайа таштарда, Чуйдыҥ кӧжӧӧлӧринде артып калган.
Учугы јок бӧс болбос, топчызы јок тон болбос. Эре-Чуйдыҥ телеҥиттери 150 јыл кайра калыгыла биригип, Арасейге кожулганы јаан учурлу, јаан байрам болуп јат. Телелердиҥ узун јӱрӱмин «Јебрен телеҥиттиҥ кожоҥы» деп кыскарта кӧчӱреле, Чуйдыҥ ла Алтын Кӧлдиҥ телеҥиттерине учурлап, ончо алтай калыкты уткуп турум. 150 јыл – ол кечеги кӱн эмес, 6-7 ӱйениҥ ундылбас јаан учурлу кереги, тӱӱкизи ине.
«ЈЕБРЕН ТЕЛЕҤИТТИҤ КОЖОҤЫ»
Тӧжӧгим мениҥ – Алтайдыҥ чӧлдӧри
Јуурканым мениҥ – Кӧк Теҥери…
Мында мен – ээ…
( Л. В. КОКЫШЕВ)
Билип јӱреер: мениҥ угым Кӧк Бӧрӱдеҥ.
Ундыбагар: мен тӧзӧгӧм Каганатты.
Кӧрӱп алаар: сӱрим мениҥ Кезер Ташта,
Јӱрӱмимди бичип салгам Кайа ташта.
Таныбастар танып алар. Мен – Телеҥит.
Байлап јӱреер – мениҥ угым – Кӧк Бӧрӱдеҥ.
Билбес болзоор, билип јӱреер: Мен – Телеҥит.
Алтайымда менеҥ бийик – Кӧк Теҥери.
Мениҥ адым – эш таныбас алтайларда,
Мениҥ сӱрим – јурамалду Кезер Ташта.
Мени кӧрӱп, танып алар бойыгарды.
Мен ажыра билип јӱреер байлыгарды.
Чактаҥ чакка мениҥ адым јаҥыланган.
Ӱч Сӱмердеҥ ыйыкталып Гималайга.
Ак кайыҥдый алтан тӱмен Телеҥиттиҥ
Ады јеткен, Аба Суула Ак Талайга.
Чактар болгон, ӧйлӧр ӧткӧн тыҥ калапту.
Ундыбагар: мен тӧзӧгӧм Каганатты.
Билбезигер, билип јӱреер – мен канатту,
Ак санаалу, ойгор укту, Теле аттy.
Телекейде јӱзим ачык, адым баалу,
Јер ӱстинде бастыразы мени таныыр.
Кӧп калыкка оморконып, тилим бергем.
Терим арчып, каным тӧгӱп, ырыс тергем.
Арып келген айылчыларга јабу болгом.
Таҥкылажып, «ак» амсадып, токум јайгам.
Јиирге келген «бӧрӱлерге бӧрӱ» болгом.
Олор ончо мен огымнаҥ «јерин» тапкан.
Мен Телеҥит. Талай кечип, кырлар ашкам.
Кыдат-арап бичимелде адым арткан.
Улу Римге «саракайды» мен апаргам.
«Тӧрт толыкта» укканымды капка салгам.
«Адыјоктор», тӱкӱрбегер, кос одыма,
«Кулја» болуп бӱдӱп калган Кочкорыма.
«Кара кыр» деп адабагар ыйыгымды,
Мени кӧрӱп танып јӱрер бойыгарды.
«Тӱӱкичилер», јӱгӱришпегер, мен алдыма,
Јылыйтар деп иженбегер мен адымды.
Алаканла кӱн бӧктӧгӧн «айу» чылап,
Болбозыгар мен јолымды караҥуйлап.
Мӧҥкӱм артты Пасырыкта, Кеен Чӧлдӧрдӧ.
Ак кайыҥдый кӧп болгоныс ак-јарыкта.
Кул болгон деп айдышпагар Кӱл Тегинди,
Кул болгон деп бодобогор Телеҥитти.
Таш кодорып, базынбагар Пасырыкты,
Очогыс деп билип јӱреер Алаканы.
«Ӧргӧӧзине» јандырыгар Каан Баланы –
«Кӧкти» тыҥдап, корып јатсын јайымысты.
Айландыра чакы болгон ыйыктарым,
Эбиреде јеле тарткан Эре-Чуйым,
Алтай меге шибее болгон – мен куйакту,
Алтай меге кабай болгон – мен јайыкту.
Ундыбагар – мениҥ угым Кӧк Бӧрӱдеҥ,
Билип јӱреер – мен тӧзӧгӧм Каганатты.
Кӧрӱп алаар – мениҥ сӱрим Кезер Ташта.
Јӱрӱмимди бичип салгам Кайа ташта.
Мен Телеҥит. Јаламалу Алтайымда
Токум јайып, тудуп јӱрӱм тискинимди.
Кожоҥ чӧйип, ичип јӱрӱм ак ажымды.
Мен телеҥит. Бу отурым – Алтайымда!
В. САБИН, Белтир јурттаҥ.
