Чыккан кÿниҥле, толо jажыҥла, Кырлык! Калыҥ ла бай jурт! Кырлык jурт öссин, jаранзын!
Jаан изÿ айдыҥ 26-чы кÿнинде Кан-Оозы аймактыҥ эҥ jаан jурттарыныҥ бирÿзиниҥ, Кырлыктыҥ, эл-jоны тап этире jуулыжып, тöрöл jуртыныҥ 400 jылдыгын бийик кеминде темдектеп салды. Бу байрамда jаҥыс ла jербойында jаткандар эмес, jе анайда ок мында чыккан-öскöн, ада-öбöкöзи мынаҥ таркаган ла байрам кöрöргö тегин сонуркап келген, тууразынаҥ кöп тоолу айылчылар болды.
Jаҥжыкканы аайынча jаан jыргалды öткÿрердеҥ озо эртен тура Кырлыктыҥ атту-чуулу кайчызы, кожоҥчызы, алкышчы Э.С. Теркишев отты кÿндÿлеп, байрам jакшы öтсин, албаты-jон амыр-энчÿ jатсын, бала-барка кöп, эл-jонныҥ кÿÿн-санаазы омок болзын, мал-ажы jакшы турзын деп алканып суранган.
Бу кире öйдö казандарга бир малдыҥ, беш койдыҥ эди салынган, кöчö азылып башталган. Jурт jеезениҥ ле jурттыҥ öскö öмöликтери эдер-тудар ишти озодоҥ ÿлежип, байрамды ончо jанынаҥ jеткилдеп, быжулап салган деп айдар керек. «Аргымак» стадиондогы трибуналардыҥ кийнинде jабынты, столдор кадалып, улусты азырар айалга тöзöлгöн. Садучыларга аҥылу «ором» белетелген. Jурттыҥ тÿÿкизи, совхозтыҥ, организациялардыҥ ижи-тожы ла öмöликтери, спортчылар, орден-медальдарла кайралдаткан jерлештер керегинде солун jетирÿлик стендтер тургузылган. Эҥ ле учурлузы – кажы ла келген айылчыны jербойыныҥ карганак эпшилери стадионныҥ каалгазында уткуп, аш-курсактаҥ амзадып, чегенле кÿндÿлеп, байрамдык кÿÿн-санааны тургуза ла сыйлаган.
Байрам кöдÿриҥилÿ базыттаҥ башталган. Jойу базаачылардаҥ озо аттарын минген jурт jеезениҥ jааны А.В. Малташев, К.Мегедеков, башка-башка jылдарда Эл Ойында кöлÿк ойноп алган Р.Мюсов, Э.Тумпуков уулы Абашла чыккандар.
Оныҥ кийнинде базытты jурттыҥ организациялары – ветерандар соведи, школ, балдардыҥ «Айучак» деген сады, эмчилик, «Кырлык» СПК улалткан. Оноҥ ары ончо jурттыҥ улузы парадка чыккандар. Кырлык jурт иштеҥкей улузыла, jаан jедимдериле бай jер.
Байрам окылу ачылган деп jурт jеезениҥ jааны А.В. Малташев jарлап, jерлештерин бу jаан учурлу байрамла уткуп баштаган соҥында ээчиде уткуулдар, алкыштар, эзендер, кожоҥдор чек «урулып» келген деердеҥ башка.
Байрамныҥ эҥ ле бажында Кырлык jуртта бÿгÿнги кÿнде jажы эҥ ле jаан кижини, 10 баланыҥ энезин, ÿредÿликтиҥ ветеранын Бапай Бархатовна Аладякованы сценага кычырып, сый табыштырган. Эҥ оогош болчом – бир айлу Айтемир Битешев, ого база сый белетелген. Оноҥ ары jурт администрация Кырлык jурттыҥ ады-чуузын кöдÿрген jайалталу балдар чыдаткан, кöп jылдарга кÿÿниҥ ÿредÿчизи болгон Т.Г. Теркишеваны аҥылап, адылу сый табыштырган. Ого ÿзеери байрамды öткÿрерине jаан jöмöлтöзин jетирген jерлештерине сыйлар ла Быйанду самаралары берилген.
«Кажы ла кижиниҥ ада-öбöкöзи jаткан, туулган, öскöн-чыдаган jери бар. Ол кажы ла кижиниҥ jÿрегинде, öзöгинде. – деп, Кан-Оозы аймактыҥ jааны Р.В. Кокушев байрамга jуулган улуска баштанган. – Кырлык jурт Алтайыстыҥ кызалаҥду да öйлöрин öдÿп, jурт болуп артты. Оныҥ кийниндеги уур-кÿч öйлöрдö тыҥып, öзÿп чыккан. Эмди мында улус jуртап jÿргени – ада-öбöкöлиристиҥ öткöн jÿрÿми. Оныҥ учун бÿгÿн анчада ла jаан быйанысты jурттыҥ jаан jаштуларына айдып jадыс. Тöрöл jурты учун иштеп, jуртын байлап, бу jерде jадып, оны öскÿргенине алкыш!». Рустам Владимировичтиҥ темдектегениле, Кырлык jурттаҥ чыккан jайалталу улустыҥ ады-jолын тоолозоос, «канча кÿн керек болор», маргаандар öткÿрзе, «база канча кÿн улалар».
Аймактыҥ jааны кöдÿриҥилÿ айалгада «Сÿÿш ле чындык учун» деген медальдарла Кырлыкта кöп jылдарга эптÿ-jöптÿ jуртап, балдар азырап, jурттыҥ öзÿмине эрчимдÿ иштеген, тоомjылу билелерге – Анатолий Айдынович ле Тамара Юрьевна Клешевтерди, Александр Петрович ле Галина Былыевна Саналовторды кайралдаган. Алдында jылдарда Кырлыктыҥ совхозында зоотехник болуп иштеген, jылкыныҥ новоалтайский угын ширтеп, канча jылга билимчилерле кожо иштеген соавторы Т.Т. Таинага Эл Курултайдыҥ Кÿндÿлÿ грамотазын табыштырган. Онойдо ок Кан-Оозы аймактыҥ администрациязыныҥ адынаҥ Быйанду самараларды Рустам Владимирович Кырлык jурттыҥ аргачыларына табыштырган.
Jерлештерине уткуулду кожоҥдорын «Ӱлÿрген» öмöлик, jайалталу, атту-чуулу артисттер Радмила Можлаева, Болот Байрышев ле Эмил Теркишев сыйлагандар. Бойыныҥ таҥынаҥ уткуулын Кырлыктыҥ культура байзыҥы бу ууламjыда канча jылдарга иштеген ветеран культишчилерди кайралдаган.
Кöдÿриҥилÿ ачылта öткöн соҥында байрам öткÿреечилер ончо jуулган улусты аш-курсактаҥ амзазын деп тепшиге кычырган. Оору-jоболдоҥ улам айылынаҥ чыгып болбой, jыргалга келбеген jаан jашту улуска кöчö айылдар сайын jетирилгени база jакшы керек болды.
Байрам öйинде айылчыларга садунаҥ кийим-тудум, солун jарангыштар, аш-курсак садып алар арга тöзöлгöн. Балдар дезе акча тöлöп, тÿжине батуттарда калып, ойногон. Онойдо ок кÿÿнзеген улус каланаҥ келген ус келин Т.Г. Сурусманованыҥ «Таҥсу» деген мастерскойыныҥ эдимдериле таныжып, бойлоры теренеҥ брелоктор эткен. Ӱредÿге 8 jаан кижи, 6 бала туружып, айылына бойы эткен эдимдерлÿ jанган.
Улус тыштанып, амыраган кийнинде спортмаргаандар башталган. Оны öткÿрерине айдары jок jаан jаҥмыр, салкын чаптыгын jетирген, улусты коркыткан эди. Jе jаан удабай кÿн айаза берерде, кöрööчилер jерлерине отурган, спортчылар дезе кебиске чыккан.
Байрамда алтай кÿреш, тоҥжаан jÿгÿриш, токпок чачары, ок-jаа ла эстафета аайынча маргаандар öтти. Спорттыҥ бу кажы ла бÿдÿми аайынча каруулу Кырлыктыҥ улузы маргаанга jерлерин озодоҥ белетеп алган болгон.
Эстафета ÿч ором ортодо öткöн. Jеҥÿчини Сартакпай оромныҥ командазы ал сокты. Экинчи ле ÿчинчи jерлерде Татакы ла Л.Кокышевтиҥ оромдоры болдылар.
Тоҥжаан jÿгÿриште эр улус ортодо jеҥÿни Ш.Байрышев ле О.Теркишев ал соккон. Экинчи ле ÿчинчи jерлерди Р.Таптыев ле Д.Куртугашев, И.Клешев ле Т.Бахрамаев алгандар. Эпшилер ортодо баштапкы болуп, А.Арамзина ла А.Коротких чыктылар, экинчи jерде – А.Мюсова ла С.Тумпукова.
Окjааны алзабыс, спорттыҥ бу бÿдÿми Кырлыкта jаан öзÿмдÿ. Бу jурттыҥ окjаачылары jаантайын маргаандарда туружып, jеҥÿлÿ jерлерге чыгат. Байрамдагы маргаанда баштапкы jерлер Н.Мухортовада ла А.Мегедековто болды. Экинчи jерлерди А.Тумпукова ла А.Кабарчин алды. Ӱчинчи jерлерде – А.Башпакова ла А. Можлаев.
Токпок чачарында эпши улус ортодо эҥ эпчилдери А.Алдырбасова ла И.Можлаев болдылар. Экинчи jерлерди Ч.Едекова ла Э.Чиктин ал соктылар. Кÿлер медальдар А.Арамзинага ла Р.Мюсовко келишти.
Кÿреш аайынча маргаандар ÿч бöлÿктеҥ турган, беске jогынаҥ абсолютный тартыжу болгон. 18 jашка jетире jашöскÿрим ортодо jеҥÿчил болуп Р.Дигашев чыккан, кой ойноп алган. 70 кг бескеге jетире эр улус ортодо Д.Куртугашев jеҥип, койлу jанган. 70 кг бескенеҥ уур эр улус ортодо А.Пупыев jеҥÿ алып, сарбаалу болуп калды.
Чындап, Кырлык jурттыҥ 400 jылдыгына амадап, Калмыкия Республиканаҥ Кырлыкта чыдап-öскöн спортчы, jедимдÿ кÿрешчи болуп, оору-jоболдоҥ эрте jада калган Ы.Матвеевтиҥ нöкöрлöри Джангр ла Цагана Андраевтер, А.Билялов ло О.Наранова келип jÿрген. Ырысту оорый берерде, олор акча-манатла сÿрекей тыҥ болушкан эди. Бу jöмöлтöзи учун олорго jерлештериниҥ адынаҥ курды курчап, алкыжын jурт jеезениҥ jааны А. В. Малташев jетирди.
Чындап та, Кырлык jурт тергее ичинде бойыныҥ jылкыныҥ новоалтайский угыла, jеҥÿлер экелген jÿгÿректериле, jылкычыларыла бай jер.
1967 jылда jылкы малдыҥ угын jарандырар совхоз тöзöлгöн кийнинде мында сÿрекей jаан иш öткÿрилген, новоалтайский порода ачылган, бу ук окылу реестрге кийдирилген.
Ого ÿзеери Кырлык jурттыҥ 1993 jылда мында öткöн Эл Ойында эткен баштаҥкайы jол алынып, келер байрамдарда кöндÿгип калган. Шак ол тушта Кырлыктыҥ совхозы ат jарыштыҥ программазына «Аргымактыҥ маҥы» деп ууламjыны адап, 12 км jерге jарыжар шÿÿлте эдип, öткÿрген эди. Оноҥ ло бери Кырлыктыҥ jÿгÿрик аттары бойыныҥ ээлерине темир аттард ойноп берген эди. Анайып, Кырлыктаҥ кöлÿктерди А.Тумпуков, В.Мюсов, Э. Тумпуков, В.Ухачин ойноп алгандар. 1993 jылда экинчи jерге мотоциклдерди М.Клешев, 2010 jылда Кош-Агашта Наурызта А.Тумпуков, 2015 jылда телеҥиттерди Арасейге киргенинеҥ ала 150 jылдыкта Э.Тумпуков сыйга алгандар.
Айдарда, Кырлыктыҥ толо jажына байрам ат jарыш jогынаҥ öдöр учуры jок болгон. Ого jербойыныҥ улузы, анчада ла ат jарышчылары эрчимдÿ белетеген. Кöп jылдарга маргаандар öтпöгöн ипподромныҥ jолын канча кÿнге улай кыралап, тырмап, ойдык jерлерин «jамачылап», каруулу jазагандар. Онойдо ок улус отурар jерлер, комментаторский кып чыныкталган, будулган, jарыжар jолдыҥ узунын темдектеген маанылу казыктар тургузылган.
Текши тооло, 7 дистанция jарлалган болгон. Эки дистанцияныҥ сыйларын Социалистический иштиҥ геройы К.Т. Урматовтыҥ ла Ленинниҥ ордениле кайралдаткан М.И. Клешевтиҥ бала-барказы ла бала-барказы акча jууп белетеген.
Ат jарышка jаҥыс ла jербойыныҥ, Кан-Оозы аймактыҥ Jабаган, Тураты, Кöзÿл jурттарынаҥ аттар келген эмес, jе анайда ок Шабалин аймактаҥ Jаан-Чаргы, Шыргайты ла Беш-Öзöк jурттардаҥ, Кöксуу-Оозы, Оҥдой аймактардаҥ jарышчылар келген.
Ат чабышта 1600 м эки jашка jетире аттар ортодо баштапкы Ахиллес деп ат келген. Ол Jаан-Чаргынаҥ Э. Мумликановтыҥ ады, бойы минген. 1800 метрде jеҥÿчил болуп, Хардей-Диссей чыккан. Ээзи Jаан-Чаргынаҥ Э.Бадиков, минген кижи – Э. Мумликанов. 2400 м дистанцияны эҥ озо Бай-Сары ал соккон. Ээзи – Беш-Öзöктöҥ Э.Ойношев, минген кижи – А.Чанчин. 4800 метр jолды Адвокат jеҥÿлÿ öткöн. Ээзи – Туратынаҥ А.Дюсембаев, минген кижи – А. Дулатов.
Коляскалу jарышта 1600 метрде баштапкы jерди Марс алган. Ээзи ле минген кижи Jабаганнаҥ А.Кеденов. 2400 метр jарышта Рояльти-Тайм баштапкы болды. Ээзи ле минген кижи – Кырлыктаҥ Д.Мюсов. Jоргодо jеҥÿни Мир деп ат ал соккон. Ээзи – Кöзÿлдеҥ Э.Киндиков, минген кижи – Э.Казакпаев.
Ат jарыштыҥ кийнинде ончо улус ойто «Аргымак» стадион jаар базып, байрамдык концерт ле кайралдаш кöрÿп барган. Бойыныҥ кожоҥдорын ле кÿÿлерин öрö адалган артисттердеҥ башка Кырлыкта чыдаган ла jадып турган кожоҥчылар К.Куртугашева, А.Токов, М.Байдавлетов, Т.Некошева, Р.Можлаев, О.Теркишев ле оноҥ до öскöзи сыйлаган. Ойын-биjе таҥ атканча улалган. Улус кÿÿн-санаазы бийик jанган.
Анайып, аймактыҥ jаан jурттарыныҥ бирÿзи jаан учурлу jыргалын бийик кеминде темдектеп салды. Келер туштажуларга jетире jакшы болзын!
Кырлыктыҥ jурт jеезези ончо jерлештерине ле болушкан улуска быйанын jетирип, ончозына бек су-кадык, бийик кÿÿн-санаа ла мынайып ла тöрöл jурты учун тур чыгып, бар-jогыла ÿлежип, баштаҥкайларды каруулу jöмöжип турзын деп кычырат.
(Автордыҥ ла В.Келюевтиҥ фотоjуруктары)
