(Поэттиҥ толо јажына)
Јарлу алтай поэт ле драматург Чот Енчиновтыҥ 110 јылдыгы толуп јат. Чот Иванович Енчиновтыҥ ады-јолы алтай литературада элбеде јарлу. Анчада ла «Ай канатту шоҥкорым, кайда учуп бараадыҥ?» деген јолдыктарыла кӧп саба улус јакшы таныш болор. Поэттиҥ ӱлгерлерин балдар школдыҥ программазы аайынча ӱренип јадылар. Ол алтай литератураныҥ классиги деп чотолот. Је поэт бойы кандый кижи болгон, ого кандый салым келишкени керегинде ас бичилген. Бойы керегинде бичиген јетирӱлер јокко јуук. «Чындык качан бир де тӱҥей ле јарлалып келер» деген укаа сӧс бу кижиниҥ салымына јакшы келижет.
Чот Ивановичтиҥ јӱрӱми ле јайаандык јолы керегинде калганчы ӧйлӧрдӧ јарлалып башталды. Јайалталу ла јаркынду кижиниҥ јайаандыгы тӱҥей ле ајарузы јок артпас. Оныҥ јайаандык јолы, јӱрӱми керегинде јарлу билимчилер С.С. Суразаков, С.С. Каташ, Н.М. Киндикова, С.Ш. Катынова, У.Н. Текенова, С.Н. Тарбанакова бичигендер. Анайда ок поэттиҥ баркалары оныҥ иштерин, ӱлгерлерин Алтаистиканыҥ Суразаковтыҥ адыла адалган институттыҥ кӧмзӧзине табыштырган эмтир. Је ол архив иштерле кем де јилбиркеп, ол керегинде толо јарлаган ба? Поэттиҥ јӱрӱмине ле оныҥ јайаандыгына јаан јилбӱ тӱҥей ле болор, бу кижиниҥ јӱрӱми ле салымы керегинде толо шиҥделер ле айдылар деп иженели.
Чот Енчинов кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде 1914 јылда кӧп тоолу балдарлу улустыҥ билезинде, Короты јуртта чыккан. Светлана Тарбанакованыҥ бичигениле, ол Урсул волостьто Короты деп јурттаҥ ыраак јок Енчиндердиҥ кобызында туулган. Оныҥ адазы — Энчи, каракол-каспаныҥ сары кергилдеринеҥ, Шиме-судурчы уйазынаҥ. Энези дезе майман сӧӧктӱ Чынат јайзаҥныҥ кызы.
Ол Каракол ло Чамал јурттарда ӱренген. 1931 јылда Ойрот-Турадагы педагогикалык техникумды божодып, ишмекчи јолын «Ойрот Комсомолец» деп газеттеҥ баштайт. Мында ла ок оныҥ јайаан јолы эрчимдӱ башталат. Бичимелдери «Ойрот комсомолец» («Мергендӱчи ячейка» очерк («Передовик», 1932 ј, №7), «Кайынтучы» (куучын, 1932 ј., №30), «Jаҥы Алтай» (1932ј., «Сибирские огни», В. Непомнящихтиҥ кӧчӱргениле) јарлалат.
У.Н. Текенованыҥ темдектегениле, бичиништиҥ јолын јаҥы баштап јаткан јиит керегинде «Сибирские огни» деген журналда баштап ла А.Л. Коптелов бичиген. Ондо айдылганыла: «Биске улайын Чот Енчинов деп јиит кирип барат. Ол кыскчак сынду, таларкак бӱдӱмдӱ, је бойы тыт агаштый бек. Болчок јаактары јаскы чечектердий кызыл-марал. Кара кӧстӧри омок. Ол «Ойрот Комсомолец» газетте иштейт ле ӱлгерлер чӱмдейт. «Јаҥы Алтай» деген ӱлгер чӱмдеп алган, В.Непомнящих орус тилге кӧчӱрет. Куучындарды канайда бичиири јанынаҥ јилбиркейт».
Ӧткӧн чактыҥ бажында јаҥы јӱрӱм башталганыла колбой алтайлардыҥ ортозында база јаҥы экпин башталат ла кӧп јииттер ӱлгерлер чӱмдейт. С.Н. Тарбанакованыҥ бичигениле, олордыҥ кажызыныҥ ла јайаандык јолы бой-бойынаҥ аҥыланган, је бириктиргени — јаҥы јӱрӱмди мактап, алкаганы.
1935-1936 јылдарда Ч. Енчинов философияныҥ, литератураныҥ ла тӱӱкиниҥ Москвадагы институдында ӱренет. Кайда да ыраактагы Алтайдаҥ тегин кижиниҥ балазы айдары јок кӧп калык јуртаган јаан ороонныҥ тӧс калазына келип, мындый бийик ӱредӱге канайып кирген? Је, байла, јиит кижиде сӱрекей јаан јӱткӱмел ле јаан јайалта болгон. Репрессия-айдуныҥ кату јылдары јиит поэттиҥ јайаандыгында база ис артыргызат. Ӱредӱдеги некелтези аайынча Ч. Енчинов алтай литературада ӱренери ле художественный јанынаҥ критикалык бичимелдер бичиир учурлу. Је бу айалга алтай бичиичилер ортодо јаан тал-табыш чыгарат. Олор Енчиновты ӱредӱзинеҥ чыгарзын деп некелтелӱ самара аткарадылар. Мыныла колбой Чот Енчиновко ӱредӱзин јетире тӱгезерге келишпеди.
Билимчи У.Н. Текенованыҥ темдектегениле, оныҥ тӧс шылтагын поэт бойы мынайда бичийт: «ВКП (б)-ныҥ Ойрот автоном областьтиҥ обкомыныҥ 1935-1937 јылдарда экинчи качызы болуп иштеген оныҥ аказы Н.И. (Толуш) Енчиновтыҥ П.В.Кучияктыҥ јайаандыгы керегинде критикалык бичимел бичигениле колбулу». «Кызыл Ойрот» газетте Толуш Енчиновтыҥ «О буржуазно-националистической пропаганде» деген бичимели (24 май 1936 јыл, №72) јарлалат. П. В. Кучияк ол тушта јети айдыҥ туркунына Москвада јаткан. Газетте јарлалганын ол 1936 јылдыҥ кичӱ изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде кычырып, оныҥ кийнинде Москвада Ч. Енчиновло туштажат.
Је инстутттаҥ чыгарып ийерде, Чот Енчинов Алтайына кайра бурулбай, Ленинградтагы тӱӱкиниҥ, философияныҥ, литератураныҥ ла лингвистиканыҥ институдына ӱренерге кирип алат. Бу айалга бистиҥ јерлежистиҥ јайалталу ла билгирлери бийик болгонын такып керелейт. Је институтты ого тӱгезерге сӱрекей кӱчке келижет. 1937 јылда оныҥ аказын, Н.И. Енчиновты, албатыныҥ ӧштӱзи деп бурулаганы бойыныҥ јаан салтарын јетирет. Ректоратка оны ӱредӱзинеҥ чыгарзын деген некелте келет, је карын, ректорат јӱк ле ВЛКСМ-наҥ чыгарар деген јӧп чыгарат.
Чот Енчинов институтты тӱгезеле, иштеерге Самаркандтагы университетке ууланат. Поэттиҥ јууда турушканы база јарты јок сурак. Поэт Паслей Самыктыҥ темдектегениле, 1941 јылда, куран айда ол Кызыл Черӱге барат, 1942 јылда шыркалаткан, кайра бурулып, су-кадыгын орныктырган кийнинде ойто ло јуу-чакка атанат. 1943 јалдыҥ кӱӱк айында су-кадыгынаҥ улам айлына кайра бурулат. Литературовед Н. М. Киндикованыҥ бичигениле: «Архивте табылган телеграммада мынайда бичилет: «ВКП(б)ныҥ баштапкы качызына. Тӧрӧлисти корыырга Кызыл Черӱге барып јадым. Энемди таштабагар. Фашисттерди јоголторыс. Бичиичи Чот Енчинов». Телеграмма 1941 јылда куран айдыҥ 19-чы кӱнинде Алма-Ата каладаҥ аткарылган».
Архивтиҥ материалдарыла болзо, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јылдарында Ч.Енчинов алтай литературада учурлу иш бӱдӱрген, анайда ок культураныҥ ӧзӱмине јаан камаанын јетирген, кӧп туштажуларга јӱрӱп, Тӧрӧли учун бойыныҥ шӱӱлтелерин, ачык кӱӱн-санаазын айдат. Ол алдындагы ла чылап кемнеҥ де камааны јок аҥылу кӧрӱмдӱ болуп артат.
1943 јыл ого јаан учурлу. КПСС-тиҥ Алтайдагы крайкомыныҥ ла Туулу Алтайдагы обкомыныҥ баштанганыла оны СССР-диҥ Бичиичилер бирлигиниҥ турчузына алгандар. Ол Ойрот-Турадагы рабфакта иштейт, национальный театрда литератураныҥ бӧлӱгин башкарат, анайда ок терминологиялык камыстыҥ ла областьтыҥ литературалык бӧлӱгиниҥ башкараачызы болуп иштейт.
В 1944 јылда Чот Енчиновтыҥ «Кожоҥдор ло туујылар» деген јуунтызы ак јарыкка кепке базылып чыгат. Ого ӱлгерлер ле кожоҥдор, алтай кай чӧрчӧктӧргӧ келиштире бичилген «Эркин-Баатыр» деп пьесазы кирген. Ээчий 1945 јылда «Туујылар» деп бичиги чыгат, ондо 6 туујы ла алтай кай чӧрчӧктӧргӧ келиштире бичиген «Темир-Санаа» деп пьесазы. Оныҥ «Шоҥкор», «Ай канатту шоҥкорым» «Аргымак», «Кайран кӧӧркий» деген кожоҥдоры тургуза ла јарлу болуп, эл-јонныҥ эс-санаазында эҥ сӱӱген кожоҥдор болуп артканча.
Јууныҥ јылдарында чӱмдеген «Алтай баатырлар», «Кызыл гвардия» кожоҥдоры тӧрӧлин сӱӱрине ууламјыланган. Олордыҥ јолдыктары радио ажыра јаантайын јаҥыланган ла сӱрекей јарлу боло берген. Је поэттиҥ оноҥ ары салымы кӱчке келижет. Бу айалгадаҥ алтайлардыҥ бой-бойыла тартыжатаны, бойлорын јӧмӧжип билбези канча ӧйлӧр ӧткӧн дӧ болзо, је јарт кӧрӱнет.
Чот Енчинов литератураныҥ областьтагы биригӱзин башкарган. 1944 јылда бичиичилердиҥ Москвада ӧткӧн Бастырасоюз јуунында ол П.В. Кучияктыҥ јайаандыгы ла А.Коптелов оны јӧмӧгӧниле колбулу бойыныҥ ајарулу сӧзин айткан. Мыныҥ кийнинде Чот Енчиновтыҥ Ойрот-Турадагы јӱрӱми кӱчке келижет. Бичиичилер ортодогы айалга там ла курчый берген. Алтай литератураныҥ оноҥ арыгы ӧзӱми, келер салымы керегинде сурактарды Чот Иванович курч тургускан. Ол јиит поэттерди јӧмӧӧри, ченемелдӱ бичиичилер олордыҥ јолын буудактабай, карын да јӧмӧӧри јанынаҥ ачыгынча айдат. Мыныҥ кийнинеҥ кезик бичиичилер оны СССР-диҥ Бичиичилер биригӱзинеҥ, керек дезе КПСС-тиҥ турчызынаҥ чыгарзын деген сурак тургузат. Партияныҥ обокомы бу суракты јӧмӧбӧгӧн дӧ болзо, је 1953 јылда оны чыгарып ийгендер.
Чот Иванович јӱрӱмниҥ бу уур-кӱчтерине сыныкпай, јайаандык ижин оноҥ ары улалтып, карын да турулталу иштенет. 1944 јыл ого эҥ ле тӱжӱмдӱ деп айдарга јараар. 1945 јылдыҥ тулаан айында ол Сталин керегинде туујы-чӧрчӧк белетеп чыгарары јанынаҥ бичик чыгартула јӧптӧжӱ тургузат. Бир бажалыкты чӱмдеген кийнинде поэтке чӱмдемели јарабай јат. Тӧзӧлгӧзи уйан деп сананып, кепке базарын, ого ӱзеери орус тилге кӧчӱрип, «Октябрь» деп журналга берерге меҥдебейт. 1947 јылда ак-чек ле једимдӱ ижи учун Чот Иванович «Знак Почета» орденле, 1948 јылда дезе театрдыҥ Текшироссиялык сыйыла кайралдадат. Оныҥ да кийнинде јылдарда Чот Енчинов эрчимдӱ иштейт. «Ай-Тана», «Темир» деген пьесалары, «Коммунизмниҥ отторы» повестьтиҥ бажалыктары (1952 јылда бичиичиниҥ туразында тинтӱ болуп турарда, кӱйӱп калган) кепке базылып чыгат.
Бу ок ӧйдӧ «Сибирские огни» журналда А. Л. Коптеловтыҥ «Литература народов Сибири» (1947), «На неправильном пути» (Письмо о книгах Чот Енчинова) Б. Каирскийдиҥ ле И. Кочеевтиҥ (1948), А. Смородинниҥ «Фальсификация истории и культуры алтайского народа» (1949, №2) деп оны истеген бичимелдер кепке базылат. «Кызыл jуучыл» деген туујызы учун јабарладат. Ондо айдылганыла, алтай јуучыл корон соок кышкыда фашисттердиҥ олјозына кирип, учына јетире тартыжар деп шӱӱйт. Шылу тужында ӧштӱниҥ полковнигин ле 13 фашисти јыга адып, јалтанбастыҥ ӧлӱмиле ӧлӧт. Је кезик бичиичилердиҥ темдектегениле: «Бу туујыда коркынчак кижиниҥ сӱр-кебери јуралган». Темдек эдип, олјодогы јуучылдыҥ тӧрӧл јери, јуук улузы керегинде санааркажын ајаруга алылат.
Ајару эдип тургандар А. Л. Коптеловты јӧмӧп, поэттиҥ алтай баатырларга тайанып бичиген «Эркин-Баатыр» пьесазын айдары јок эдип јабарлагылайт: «…Бӱгӱнги кӱнди ӧткӧн ӧйлӧ бӧктӧп, чӧрчӧктӧрдиҥ эп-аргазын тузаланып, социалист Тӧрӧлин јайымдаарга фашист ӧштӱлерле кӱӱн-кайралы јок тартышкан совет албатыга ла оныҥ башкараачыларына коркышту салтарын јетирип бичиген».
«Звезда Алтая» газетте «О творчестве Ч. Енчинова» деген бичимелде Чот Енчиновтыҥ јайаандык ижин билимчи С. С. Суразаков бийик баалап тура, оны кижиликтиҥ кӱӱни ажыра кӧрӧт. Је оны јабарлаар кыймыгу токтобой јат. Бичиичилердиҥ крайдагы јуунында ајару ойто ло Ч. Енчиновко эдилет: «Алтай албаты ортодо оныҥ туујызы ла пьесазы јарлу. Енчинов иштебей барган. Оныҥ калганчы чӱмдемелдеринде јастыралар кӧп». Је бичиичи јайаандыгы керегинде айдылган бу шӱӱлтелерле јӧпсинбей, чӧкӧбӧй, ижин оноҥ ары улалтат.
С.С. Суразаков оныҥ атаанын алат. 1954 јылда бичигениле, мынаҥ озо јылдарда бичиичини бис бурузы јок бурулаганыс. Шиҥжӱчиниҥ айтканыла, автор ӱлгерлер чӱмдеер ээжилерди, кай чӧрчӧктӧрди бичииринде тузаланатан марын, кеп ле укаа сӧстӧрди, албатыныҥ тилин билгир ле јолду тузаланат, «Эркин-Баатыр» деп ӱлгерлик јолдыктарла бичиген пьесазы алтай драматургияда баштапкы ченемел болор.
Ч. Енчиновко кысташтыҥ ла јаман кӧрдириштиҥ јолын учына јетире ӧдӧргӧ чыдалы јетпейт. Ого билезиле тӧрӧл јеринеҥ кӧчӱп барарга келижет. Мынайда бичийт: «Бу ӧйлӧрдӧ јаҥыскан јӱргем. Келишсе, Туулу Алтайга келип баратам. Је токуналды кайда да таппагам». Анайып, јӱрегине токунал бедиреп, ол кӧп јерлерге кӧчкӧн, кӧп иштерде иштеген — Абаканда, Каракалпак АССР-да, Кыргыз ла Казах ССР-ларда. Је кайда да јӱрзе, ого Алтайынаҥ артык јер јок болгодый.
Поэттиҥ бичигениле: «Јайгыда Тӧрӧлиме барып, токунап, јайаандык ижимди улалтарга амадайдым». Је оныҥ сананганыла келишпеди. 1964 јылда Галя кызы Ирина деп кысту болгонынаҥ улам, Чот Иванович јаан кызына болужарга артып калган. Александра Игнатовна ӱйиле бичиичи 20 јылдаҥ ажыра јуртаган, Галя ла Наташа деп кыстар азырагандар. Је политикалык истештеҥ улам оныҥ билези јайрадылган. «Эх, Саша, Саша!.. Меге ачынганынаҥ башка сенде, байла, база не де артпаган болор. Мениҥ айалгамды сен оҥдоор кӱӱниҥ јок. Николай Иванович чылап уймалып каларга, мендий јаман кижиле текши керектерлӱ болорго чочып, партиядагы айалгаҥды јаантайын ла кӧргӱзип јадыҥ …»- деп бичийт.
Је ол ок ӧйдӧ Чот Ивановичке Александра Игнатовна эш-нӧкӧри азыйгы ла ошкош ондый ла ок «јакшы ла керсӱ»: «Кинолор кӧрӧргӧ мениле кожо јӱргеҥ, самараларымды ла телеграммаларды јууп ла чеберлегеҥ. Бийскке јылаҥаш бутту келип, мени апарган Сашаны јаантайын эске алынып јӱредим. А эмдиги самара бичип турган Сашаны мен таныбайдым, мен оноҥ јалтанадым. Кудайга баш! Улус канайып кубулып јат… Јаҥыс ла мен, јаҥыс ла мен салымга истедип, ол ло бойым арттадым».
Ульяна Текенованыҥ бичигениле, Тӧрӧлинеҥ ыраакта јӱрген Енчиновтыҥ айалгазы кӱч. Оныҥ бойыныҥ темдектегениле, «Чек сокор болуп бараадырым. Бу уур санааркаштыҥ бажынаҥ деп меге айдыжат», је андый да болзо, ол јайаандык ижин токтотпой, оноҥ ары улалтар кӱӱндӱ: «јӱрӱмимде амадаган амадуларымныҥ онынчы ӱлӱӱзин јетире эткен болзом деп сӱрекей амадайдым».
Ч.И. Енчиновтыҥ ады алтай литературоведениеде он јети јылдыҥ бажынаҥ ойто кайра бурулып келет. Ч. И. Енчинов тирӱ тужында литературалык ла јондык јӱрӱмнеҥ јоголып калган чӱмдемел иштери «Шулмус» деген пьесазы ак-јарыкка чыкканыла колбой ойто кайра бурулат. «Шулмус» деген трагедияда XVIII чактагы керектер айдылат ла 1965 јылда кепке базылат.
Тӧрӧлиле айрылганынаҥ улам, Орто Азияныҥ ороондорында јатканы, јаантайын ла јаныксаганы, санааркаганы оныҥ чӱмдемел иштеринде јарт билдирет. Ол карыкчалду санааларынаҥ айрыларга јаантайын Тӧрӧли керегинде сананып, кайра бурулып келерине амадайт. Је ол ок ӧйдӧ ол сӱрекей туйуксынып јӱргени билдирет. Тӧрӧлинеҥ ыраакта јӱреле, Чот Енчинов орус тилле бичип баштайт.
Бӱгӱнги ӧй ончо айалгаларды бойыныҥ јерине тургузып салды. Поэттиҥ ачыгынча тургускан сурактары ончозы јолду болгонын ӧй кӧргӱзет. Чот (Константин) Енчинов јӱрген ӧйдӧ ол сурактар сӱрекей јаан учурлу болгонын тӱӱкилик јол кӧргӱзет деп, Ульяна Николаевна бичийт.
Бичичи 73 јажында кӱӱк айдыҥ 10-чы кӱнинде 1987 јылда Казахстанда Талды-Курган областьтагы Кызыл-Агаш деген јуртта јада калган. Бичиичиниҥ ӱйи — Александра Игнатовна Енчинова (1924-1997) Шебалин аймактыҥ Ильинка јуртында чыккан, Галина кызы (1944-2013) Бишкек калада јуртаган, сегис балалу болгон. Кичӱ кызы Наталья (1946-2017) Бийскте јаткан.
