Алтайыстыҥ ар-бӱткенин, байлыктарын корыыры јербойыныҥ улузынаҥ јаан камаанду.
Кош-Агаш аймакта Јуҥмалу деп јерде Оҥдой аймактыҥ Јодро јуртында чыккан-ӧскӧн кергил сӧӧктӱ Амыр Такин экинчи јыл иштейт. Кӱс келзе, ай јаҥырза, кӧп улус су-кадыгын орныктырарга, аржан-кутук суулар болужын јетирер деп јаан ижемјилӱ једип баргылайт. Ондый аржандар Алтайыста кӧп, олордыҥ бирӱзи – ӱч ороонныҥ гран-кыйузында турган Јуҥмалуныҥ аржаны болор.
Ырыс келижип, кӱскеери байлу ла томду аржанга јӱрӱп, јерлежим Амыр Андреевич Такинле ӧткӧн солун ла јилбилӱ куучын-эрмегисти бӱгӱн јарлап турум.
— Бу јерге келеримде кӧксим ачыла бергендий. Мен бойымды Алтайда туулган алтай кижи деп сӱреен оморкоп јӱредим. Бис сӱрекей јараш ла байлу јерде јуртайдыс. Јаҥыс ла албаданып иштеер керек.
Таркатыныҥ малчылары јайлузына, бу мынаҥ ыраак јок турлуга эки коноктыҥ туркунына кӧчӱп келгилейт. Кыштаарга, мал-аш тойынза, ойто эки конуп јангылаар. Тайгалаган мал тойынган, сергек, јараш болор.
Бери ажып келген улус аржанды табарып, малын кӧрдиҥ бе деп, сурагылаар. Јайгыда тӧӧлӧр келгилеер. Олор сӱрее ӧртӧгӧн кӱлди јакшызынып јалагылайт. Тӧӧниҥ семиретени тустаҥ камаанду. Тусты кӧп јалаган болзо, ӧркӧштӧри тӱрген туруп келер. Тӧӧлӧргӧ улустыҥ артыргыскан тузын база тӧгӱп бередим. Олордыҥ јайлузы мынаҥ ыраак јок, ӧзӧктӧ, кӧлдиҥ алдында. Јайыла аржанныҥ суузын ичип, јакшы тойунып аладылар.
Аржанныҥ суузы да саҥ башка, колдорыҥды самындап јунзаҥ, бачым чыкпас. Самыны тайкылар ла тайкылар. Суу бойы сӱреен јымжак.
— Амыр, мында јапсык кулун јӱри, энези кайда?
— Ол Пасханыҥ байрамында чыккан. Энезин салја тиштеген. Ӱч ле кӱн бололо, ӧлӱп калган. Оны чыдадып алдым, печенье-конфет јиирге јакшызынар. Ӧскӱс неме ӧскӱс ле, кижиге ле јапсыыр. Улус аржанга оору балдарын экелет. Ӱйе-сӧӧгинеҥ оорулузын, базып та болбозын. Балдар кулунды сыймап, ойноорго јакшызынат. Олорго су-кадыгын орныктырарга јакшы айалга болор. Сарлыктыҥ, тӧӧниҥ ӧскӱс ботолорын экелип, балдарга тузалу айалга тӧзӧӧргӧ јараар. Кадык та балдар келзе, олорго соот ине.
Эмденип, томдонорго турган улус, кажы ла аймактаҥ, јурттардаҥ мында бойлорыныҥ айлын тударга чырмайат. Ортолык јурттаҥ тударга јер сураган эди. Эзенде јылда Оҥдой аймактаҥ тударыс деп база јетирген.
— Администрацияныҥ болужыла тудуп турган ба?
— Јок, тегин ле улус. Јайыла мен мында ла иштейдим. Аржанныҥ јери ас тоолу тургун калыктыҥ «Оток» деп общиназына кирет. Јааны Роман Тадыров. Оны бајам Анатолий Метреевле кожо арендага алып, иштейдис.
— Аржанныҥ јаан байы бар деп билерис, ончо ло улус биле-тура келип јадылар ба?
— Аржанга эпшилерге эдек јок келерге јарабас. Анайда ок алтын-мӧҥӱн јарангыштарын уштып салар керек. Аржанныҥ ээзи кыс бала. Кӧзин салып, истеер де аргалу. Айлына јана да берзе, тӱшке кирип, амыры јок болор, уйку бербей турар. Оноҥ улам ол јарангыштарды кайра экелерге де келижер. Аржанга эртедеҥ белетенип алала келер. Ээзине јарангыштар, јинјилер экелер.
Аржанды аҥчы кижи тапкан деп кебинде айдылат. Јуҥманы шыркалай адып, кийнинеҥ истеп келерде, онызы сууга кирип, кадык маҥтай берген. Аҥчы кижи чат кайкап, суулардыҥ башказын илелеген.
Бу јерде кан чыгарбас дежер. Оныҥ учун улус этти артынала, келгилеер. Эмезе Улаганнаҥ беди, Оҥдойдоҥ беди, койын, ийнегин айдаганча келип јадылар. Ийнегин саап, сӱдин ичедилер. Койды дезе тӧмӧн сойып јат. Јӱк эдин мында кайнадар. Эмденип келген улуска мында ӧлӧҥ дӧ ӱзерге јарабас, байланар. Чымыл-томоногын да ӧлтӱрбес. Оныҥ учун айылдардыҥ ичинде чычкандары сайрап турбай. Караҥуй кирзе, ажуны да ажарга јарабас деп айдыжар. Оройтып турза, ажуныҥ ары јанында коноло, эртезинде кыйра буулап, суранып келип јадылар. Јуук улузынаҥ чыгым чыккан болзо, база байланып, јылын ӧткӱреле, келер керек. Баштапкы катап келген улус озо баштап мында ӱч кӱн јӱрет, јуугынча улус бир де кӱнге келип јат. Экинчи јылда беш кӱннеҥ, ӱчинчиде — јети кӱнге јетире јӱредилер. Оноҥ ойто кайра беш кӱнге, оны ээчий јылда ӱч кӱнге. Оноҥ бир јыл амыраар керек. Амадаган улус келгилеп ле јат. Је алтай улуста бош јок ло болуп калар. Оныҥ учун кӧп сабада ӱч ле кӱнге јӱреле, јана бередилер.
— Ӧскӧ укту улус база бай тудуп јат па?
— Јаан городтордоҥ келгендердиҥ кылык-јаҥы да башка. Ачынчактары да коркыш, кыјыраҥы да бар. Јаҥын да, саҥ да салып билбес улус база келет. Ончозын јартап, кӧргӱзип јадым. Эмезе јаманы јуулып калган улус келет. Кезикте чек амадабай, тегин ле јол келижерде, келген улус учурайт. Једип келеле, кайкап тургулаар, бу кандый јер, оноҥ ары јол кайда деп, сурагылаар. Ачынгылап та тургулаар.
«А не келгенеер?» — деп, удурлажа сурайдым. Улус амадап келип турбай. Бу агару јер деп јартаарга келижет. Биске ар-бӱткенис недеҥ де агару ла байлу. Оныла колбой бойын канайда тудунары керегинде јартамалду куучын ӧткӱредим. Јаан табыштанарга, уштынала, шалдаҥ базарга јарабас. Јаантайын ла бӧктӧнӧлӧ јӱригер деп јакыйдым. Оноҥ башка аржанга, кӱкпеге кирген, оноҥ соктырмага, чоргого јылаҥаштанып базарга умзангандары бар. Кандый ла улус бар эмей. Олордоҥ бала-барка да, јаан-јаштулар да эби јоксынар. Јартамалду иш ӧткӱрери јаан учурлу. Бир ле катап јазап айдып берзеҥ, бойлорын канайда тудунарын јакшы билер болор.
Келген улустыҥ кӧп сабазы јакшы кӱӱндӱ, акту јӱректӱ. Олор јакшылашкан, ачык-јарык куучындашкан јӱрер. Је јаан калаларда ондый ару кӱӱн-санаа јетпей јат. Мында улус токунап, ачынчак кылык-јаҥы ӧдӧ берет. Јарт, јаан калада јадарга, јӱрерге кӱч, албаты-јоны кӧп, ийде-кӱчи тӱрген чыгат, кородошту, јаман кӱӱн-санаа, казырланган кылык кайнайт.
Тувин карындаштар келет, олор шулмус улус. Мынаҥ ыраак јок, Мӧҥӱн-Тайга ажыра кайда да 150 беристени ӧдӱп келгилейт. Кижиле кожо иштенип, јӱгӱрижип турар. Јаҥды јакшы билгилеер, саҥын салып, суранып, байланып јадылар. Тилдеристи де јакшы оҥдожып јадыс. Је балдары тӧрӧл тилин бис ле чылап ундып барааткан эмтир.
— Тувада бойлорыныҥ да аржандары бар болбой.
— Эйе, је бу аржанды кӱчи тыҥ, јылу, быйаны јаан деп келип јадылар.
Улусла куучындажып билер, улустыҥ кылык-јаҥын јакшы оҥдоор кижи јараар бу јерге. Јербойыныҥ уулдары кезикте чыдашпай, ачыныш та ийет. Оноҥ улам мында чыдажар ла кижи иштеер аргалу.
Алтай улус кезикте, јадатан айылдар блаажып чуркуружат. Кериш-чугаан башталат. Темдектезе, Улаганныҥ эмезе Јабаганныҥ улузыныҥ айлында Оҥдой аймактыҥ улузы токтоды ба? Олор келип, айлыстаҥ чыгар деп тал-табыш, оҥдошпостор башталат. Ондый јарабас кылыкты токтодып јадым. Кайда бош јер келишкен, ондо ло токтоор учурлу. Эйе, улус кӧп јуулыжып келзе, туралар јетпей де калардаҥ айабас. Ӧзӧктӧ база айылдар бар. Ондо до јатыргызып јадым.
Соктырманы – чоргодоҥ агып турган сууны Калгутыныҥ шахтазында иштеген улус келип јазагылап, оноҥ суу алып туратан. Ол кышкыда тоҥбой јат. Олор бочко тургузып, јазагылаган. Чоргодоҥ суу кӧндӱре агып јадатан.
Канча јылдар кайра тувин карганак ӱйин экелген. Эки будынаҥ отурып калган ӧрӧкӧнди. Ол эжин экелеле, соктурманыҥ алдына отургызып койор. Ол тушта белен туралар да јок болгон. Улус кийис айылдарда эмезе байкан-палаткаларда. Ӧгӧӧни ӱйин соктурманыҥ алдына отургызып, бойы улусла таныжып, олордо чайлап, кере тӱжине оной ло базып јӱрер эмтир. Онызы ондо ло кышкырып, табыштанып јадар. Эҥиргеери барып экелип алар. Эртезинде ойтоло ло сӱӱртеп, апарып салар. Бир кӱн база ла айылдап јӱрерде, кенек ӱйи бойыныҥ буттарыла базып келген. Айландыра улус айдар сӧзи јок, алаҥ кайкашта. Оноҥ ло бери тувиндер оны јазагылап, соктурма эдип белетеген. Ондый саҥ башка јилбилӱ учурал болгон деп уккам.
Мен бойым да, колымда тын јок болгон, соктырманыҥ алдында отурзам, колдорым јымыражып турар. Бир ле катап соктурткам. Байла, кандый да нервты балтырлардыҥ учугы кыстап алган болор, оноҥ јымжап, тындана бергендий. Мында јӱрзем, ӱйе-сӧӧктӧрим де оорубас. Суулардаҥ ла амзап јӱредим.
— Соктырма деерде, ондо очередь болуп, улус база чугаандажа берет деп айдыжат.
— Былтыр јайгыда бир ле ӧйдӧ 48 тувин келген. Олор соктырмага туруп ийеле, сууга соктыртып алганы такып ла очередьке туруп алгылаар. Арткан улус кирип болбой шыралаган. Комудалдар башталган. Оноҥ улам соктырманыҥ бир ӱйезин кодорып, суузын токтодорго келишкен. Улусты јууйла, јуун ӧткӱрдим. Эртезинде ойто иштеткем. Улус оноҥ бой-бойлоры ортодо ойто ло нак, каткырышкан, јакшылашкан јӱрген.
Бери сахалар да, буряттар да келип јат. Кезиги «Кӱч алынар јер» («Место силы») деген јерди бедиреп јӱрген улус. Ӱкекке барып, Каан баланы каскан корумдардаҥ кӱч алынып тургандары база бар. Кам деп аданган, айса кандый бир сектага кирип турган улус келип, бойлоры баш билинерге турган улус база туштайт. Аржанныҥ бажына чыгала, бойлорыныҥ чӱм-јаҥын ӧткӱрерге умзангылайт. «Јарабас!» — деп, токтододым. Тӱҥӱр сокпогор деп, јакыйдым. Улус мында эмденип, амырап јатса, кызыл эҥирде тӱҥӱр согуп јатса, не болотон?
— Бу сурактарды бойыстаҥ камаанду деп айдарга јараар. Бойыстыҥ јеристе бойыс ээ болор учурлу.
— Чын, бойысты канайып тудунарыс, Алтайыс ондый ла болор. Тилисти, јаҥысты ундып салзаас, кайылып, јоголып каларыс. Јерлеристи сатпас керек. Эмезе, темдектезе, мыныҥ јанындагы шахтаны иштедип, тӱни-тӱжи кӱҥкӱлдеп баштазын, мында кандый амыраш, кандый эмдениш болотон?
Су-кадыгын орныктырган улустаҥ бек улус, бек калык болор. Алтайын кӧдӱрип, јаҥдап турза, Јердиҥ, аржанныҥ ээлери база тыҥыыр. Суулары да кӱчтӱ болор. Алтайдыҥ ээлери тыҥыза, албатызы база тыҥыыр. Кӧгӱс-курчузы да бек болор. Мында амыр ла јараш, элбек јерлер. Алтай улуска ондый амыраш, су-кадыгын орныктырары јетпей јат. Аҥылу јуучыл керектерде јӱрген уулдар мында су-кадыгын база јакшы орныктырар эди. Кӱч алынар, амыраар, јӱреги токунаар, бойлоры сергиир. Јуу-чакту јерде јӱрген кижиде уйку јок болор ине. Мында улус коркышту амыр уйуктагылап јадылар. Кӱчи кирет. Амыр уйукташтаҥ артык не бар эди. Кӱч алынар јер бу.
— Аржан кандый ооруларга болушту, су-кадыгына быйанду?
— Кошту кӧп улуска быйаны једип јат. Кенек, коляскага отурган улус буттарына турала, база берген учуралдар бар. Карынныҥ, јӱректиҥ ооруларына, сарсу-сапка болушту. Эмчиликте эмдеп болбозыс деп ижемји јок чыгарып ийген де улус келип јат. Калганчы ижемјизи не мындагы јер. Келген улус јазылып, оҥдолып, јана бергилейт. Улус келип тӱштерин куучындагылайт. Олордыҥ учурын белгелеп, улуска јартап база билер керек.
Тайдам, майман сӧӧктӱ Борис Майманович Кыймыштаев ол јанынаҥ билер кижи болгон. Бойы ачык-јарык кылыкту, кокур-каткы ажыра билгенин, сескенин айдып беретен. Онызын оҥдоор ло кижи оҥдогон. Улуска тармы, јаман эткенин билип-сезип, айдып беретен.
— Кичинек тӧстӧктӧҥ башка-башка ооруларга болушту аржандар агып турганы сӱрекей кайкамчылу айалга деп айдарга јараар.
— Эйе, амтамдары да башка-башка. Јеҥези де башка. Ондый јеҥес кайда да јок. Мында чындаптаҥ ла чӧлдӧ оазис ошкош јер. Бойы тӱндӱкте, је суулары јылу ла быйанду. Бис бойыс ла кӧдӱрзеес, бойыстаҥ ла камаанду. Ӧскӧ јерлердеҥ келген улус онызын кӧрӧр, ар-бӱткенин кичеер, байланар албаты эмтир деп. Ол тушта олор до тооп баштагылаар. Ол Себидеги, Чикеттеги јаан ажуларыста саду болуп турганы, олорды акча бийлеп салганы база келишпес айалга. Мында да улус сууга темир акчалар саларга умзанат. Мен оны јаратпай јадым. Сууга эмес, таштыҥ ӱстине салып кой. Олор татап, сууны киртидип јадылар. Оныҥ кийнинеҥ арчыырга келижет.
— Ондо балыктар јӱзет, олор нени тамзыктап турган балыктар, кайдаҥ табылган?
— Алдынаҥ ла бери болгон балыктар. Озодо мында казып койгон тегин ле оролор болгон. Ондо салкыннаҥ ыжыктанарга тал агаштаҥ кийисле ороп салган какпак эдип салгылаган. Бир он кире кижи ол ойыкка киреле, ӱстинеҥ ол какпакла бӧктӧнип алала, эмденетен. Ээчий улус база ла он кижидеҥ кирип, онойып ээчий-деечий киргилейтен. Ол до тушта балыктар јӱскӱлеген. Ӱркенелерин бу ӱкпелердиҥ ичине салып јадылар. Јайгыда балдары коркыш кӧп. Олор эмденип турган улусты келип чокугылап тургулаар. Јаанагылай берзе, бассейнге чыккылап, ондо јӱскӱлейт. Кыжы-јайыла бис олорды улуска азыратпай јадыс. Кӧрбӧй лӧ калзаҥ, кезиктери калаш таштагылаар.
Суудагы кей болчоктонып чыкса, олор ары маҥтажып, отогылап јат. Сууда кижи отурза, оору јерлерине табарып, јӱскилейт. Кезигине јууктабас, кезиктеринеҥ айрылгылбас.
Былтыр бир јамылу келин келип јӱрген. Кедеери кӧстиҥ аржанына барып јӱрген. Тамчылап јаткан аржаннаҥ суу алып јада, сый эдип салып ийери јок болгоны учун кулактарында кичинек кадучак-сыргаларын салган эмтир. Эртезинде келип, тӱжин куучындаган: «Кыс бала келип јӱрди. Эки алаканына толо болчок алтын сыргалар сыйлады». Быйанын слерге берген эмтир деп, айттым. Кӱпчегеннеҥ узанып турган таныжым келип јӱрген. Суу алып јада, таштарын јазап турганча, тамчылап јаткан аржан кенейте ле тӱргендеп, бир канча ла ӧйгӧ адыла агып, ойто токтой берген деп куучындап келген. Алтай узанышты орныктырып јаткан кижиге аржан быйанын јетирген эмтир деп, айттым.
Тӧрт јыл кайра јаан оорулу кижи келген. Ыраактаҥ, Азербайджан ороонноҥ. Мындый быйанду јер бар деп калада таныжы айдып берген эмтир. Ол таныжы канныҥ тебӱзи бийик, бийикке келип јадырым деп, бойыла кожо бир пакет эмдер алып алган. Ӱч кӱн эмденгилеген. Ойто кайра јанып барала, эмчиликке барала кӧрӱнерде, ол јаан оорузы јылыйган деп айдышкан. Улус јылдыҥ ла келип, эмденип јадылар. Олорго јаҥды айдып, бойоорго суранаар, текши ээжилерди буспагар деп јартап ла јадым.
— Јайыла мында сӱрекей кӧп улус јуулыжат. Олордыҥ кийнинде сӱрее-чӧпти мынаҥ апарарга кӱч, оны кайда эдип јадар?
— Кезик улус кӧрбӧй ло калзаҥ, јажынып туруп, артыргызып саларга чырмайат. Оныҥ учун «Сӱрее-чӧпти бойоорло кожо апарыгар!» деп бичиирге келишкен. Эмезе пакетке салып алала, барып јада, таштыҥ ортозына кыстап саладылар. Алтай улус эмес болбой деп иженедим. Аҥ-куш келип оны јер-башка таштап јат. Ажуларда куру, кирлӱ ал-камык болуштоптор чачылган јадат. Кезик улус јууйла, бойлорыла кожо апарадылар. Кезиги, кайдаҥ база, таштагылап ийет. Је ол ондый ла неме ине. Он кижиниҥ ортозынаҥ ондый бир кижи тӱҥей ле болор.
— Аржан гран-кыйуныҥ белтиринде, ӱч ороонло кыйуланган јерде эмтир не.
— Эйе, Монгол, Кыдат, Казахстан ла Россияныҥ гран-кыйуларынаҥ ыраак јок. Монгол мынаҥ ыраагы 5-6 беристе болор. Бу ла кырдыҥ бажына чыгып келзеер, керейлер јуртайт. Качкын ӧйлӧрдӧ качып барган улус болор. 100 беристедеҥ Кыдаттыҥ гран-кыйузы. Ары јаар барзаар, Аргамјы, оноҥ ары Ӱкек. Оноҥ ары — Табын-Богдо-Ола деген беш кырлар бар. Ого Кыдаттыҥ биске тууган калыктары, экинчи јанынаҥ Монголдыҥ эл-јоны мӱргӱп јадылар. Биске де ол байлу болуп јат. Ойрот каандык тужында ада-ӧбӧкӧлӧрис ого мӱргӱп јӱрбей.
Чактар туркунына олор аржанга келип, томдонып, су-кадыгын орныктыргандар. Оноҥ 90-чы јылдарда мында саду-толужы база тыҥ болгон. Кырдыҥ ары јанында балыктагылап јадылар. Бистий ле тайгалар, балыктары да бистеги ле ошкош чараандар. Јадын-јӱрӱми де тыҥ аҥыланбай јат. Ондый ла ок койчы-малчылар, турлуларында онойдо ло ок ӧтӧк-тезек казып, одурынып јадылар. Мынаҥ Ӱкекти ажала, Ак-Алака, Кара-Алака деп јерлерди ӧдӧлӧ, Рахманныҥ аржандарына једеригер. Олор база родонду аржандар. Белокуриха-Качаада мындый ла ок аржандар бар.
— Ойто качан тӧмӧндӧп јадыгар?
— Кар јаап баштаза ла бис белетенип, тӱжип јадыс. Јыл јылынаҥ камаанду. Кезикте кыштыҥ јаҥар айына јетире кар тӱшпес. Улус келер ле. Кезикте ажуларда 3 метрге чыгара кар јаап салат. Мындагы улус туйуктанып калат. Таркатыныҥ эл-јоны биригип, јолды арчып, казып келедилер.
Алтай улус ай јаҥырза ла келип баштагылайт. Айдыҥ јаҥызын, эскизин јӱк ле алтайлар сӱрекей ајарып јат. Казах, орус, тувин албатыларга башказы јок.
Олорго мен јартап јадым, бис, алтайлар, Јерисле киндигисле тудуш. Бис кайда ла јӱрзеес, Јер-Энени байлап јӱредис. Ӧскӧ дӧ тергеелерде болзоос, Јердеҥ байлу ла агару неме биске јок. Телекейде экологиялык кӧрӱмдӱ бистий албаты база јок болбой. Ар-бӱткенге чак тӱшсе, ӧрттӧр болзо, биске де јаман. Јердиҥ байлыктарын касса, агаштарын кессе, биске де ачу, јӱректериске тоҥдолот.
Геологтор кӧп келип јат. Олордоҥ таштар керегинде јетирӱлерди јилбиркеп угадым. Вольфрам, молибден деген минералдар мында кӧп. Мынаҥ ыраак јок Калгутыныҥ шахтазы. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда танктардыҥ темирин тыҥыдарга сӱрекей јаан болушту шахта болгон. 1938 јылда мында колдыҥ кӱчиле јолдор јазалган. Репрессия-айдуга алдырткан улус јазаган. Улус бери салымныҥ кайра бурулбас јолыла келгилеген. Сӧӧктӧрин мында ла салгылаган. Кулак угар улус табышты угуп јадар дежет. Кайланыҥ, масканыҥ, кижендердиҥ табыжы угулар. Кийнинде јылдарда мында ишмекчилердиҥ бай поселогы, магазин, ашкана, клуб, улус јадатан барактар, эмчилик болгон. Эмчилер турлулар сайын јӱрӱп, койчы-малчылардыҥ балдарыныҥ су-кадыгын база кичеегендер. Машиналарла оору улусты Кош-Агаштыҥ эмчилигине де јетирип туратан. Јӱрӱм ондый болгон.
Јаан калалардаҥ келген кезик улус мында алтын бар, оныла байыыр керек деген шӱӱлтелер айдып јадылар. Је алтын биске не керектӱ? Бис бойыстыҥ алдыста ла јададыс, мал-ажыс бар, аш-курсагыс бар. База не керек? Алтынла бис байып болорыс па?
Јеристи де алтын учун садарга јарабас деп айдып јадым. Алтайыс биске бойы алтын. Оноҥ баалу не де јок. Бис Јердиҥ киндигинде јадып јадыс. Келген улус Алтайысты кожо кичеежип, арутаарга болушпаза, ол бӱдӱн телекейге качалаҥду. Онызын оҥдоор ло улус оҥдоор.
— Јилбилӱ ле тузалу куучын-эрмек учун Амыр Андреевич, јаан быйаным. Алтайысты мынайып ла бийик кӧдӱрип, кичееп јӱригер!
